|

نگاهی به توسعه میادین نفت و گاز در سال‌های اخیر

کارنامه ناکام نفتی احمدی‌نژاد

رضا غیبی

ساکنان جدید «پاستور» دنبال راهی برای جبران کاستی‌ها در مناطق نفت‌خیز و به‌خصوص در حوزه گازی مشترک در خلیج‌فارس هستند. هشت‌سال، دوران طلایی درآمدهای نفتی؛ درآمدی که به ‌احتساب میعانات گازی 800‌میلیارددلار را نیز می‌گیرد. صنعت نفت، اما آنچنان که باید از این درآمدها بهره نبرد و میراث وزیر کهنه‌کار نفت چیزی نیست، جز انبوهی از پروژه‌های نیمه‌کاره که اغلب در اختیار نهادهای غیراقتصادی یا پیمانکاران کوتاه‌قد آسیایی هستند؛ پروژه‌هایی که خارجی یا داخلی‌بودن پیمانکار برای آنها فرقی ندارد و در سال‌های اخیر از نبود دانش و تکنولوژی روز جهان رنج برده‌اند و به عرصه‌ای برای آزمون و خطا تبدیل شده‌اند. شاید به‌جرات بتوان گفت، صنعت نفت ایران دیگر رمقی ندارد، چرا که نگاه سال‌های اخیر به درآمدهای نفتی صرفا مصرفی بود و با خروج تدبیر از مدیریت کلان این حوزه، آهنگ توسعه میادین نفت و گاز کشور به‌شدت کند شد. در این میان تحریم‌ها نیز پوششی برای توجیه کاستی‌ها و کم‌کاری‌های مدیران نفتی شد. به‌هرحال، دولت یازدهم با همه مشکلات و گرفتاری‌ها اداره امور را به دست گرفته است و مردم هم چشم‌‌به‌راه ارایه گزارش از وضعیت شاهرگ اقتصاد ایران هستند. بی‌شک گزارش‌نفتی بیژن نامدار زنگنه به مردم یکی از سخت‌ترین‌ گزارش‌ها برای دولت دهم و یازدهم خواهد بود؛ سخت برای دولت دهم به‌دلیل درآمدی بالغ بر 800‌میلیارددلار و عملکردی نه‌چندان قابل دفاع و سختی مضاعف برای دولت یازدهم به دلیل شرایط حساس اقتصاد و سیاست در داخل و عرصه‌های بین‌المللی. به‌هرحال، گزارش عملکرد هشت‌سال گذشته هرچه که باشد، آمارها نشان می‌دهد باوجود کاهش درآمدهای نفتی و رکود فعالیت‌های اقتصادی کشور در سال‌های اخیر، درآمد نفتی در سال‌های 84 تا 91 به بیش از 578‌میلیارددلار رسیده است و به گفته یکی از اعضای کمیسیون انرژی مجلس، این رقم با احتساب درآمد حاصل از میعانات گازی به بیش از 800‌میلیارددلار می‌رسد. بر این اساس، با وجود کسب این میزان درآمد نفتی در دولت نهم و دهم، بسیاری از پروژه‌ها و طرح‌های توسعه‌ای در صنعت نفت روند چندان مطلوبی برای تحقق هدف‌گذاری‌ها را نداشتند؛ اتفاقی که ماه‌های پایانی دولت دهم بهره‌برداری از 20 پروژه عظیم افزایش تولید نفت و گاز به‌ویژه توسعه میادین مشترک در قالب طرح‌های مهر ماندگار را منتفی کرد تا تاخیر در راه‌اندازی توسعه این طرح‌ها برنامه افزایش تولید روزانه 200‌هزاربشکه‌ای نفت و بیش از 300‌میلیون مترمکعبی گاز را مختل کند. توسعه ۳۵ماهه پارس‌جنوبی که مسعود میرکاظمی در قامت وزیر نفت وعده کرده بود نیز با وجود بیشترین حجم درآمد نفتی راه به جایی نبرد و در حالی که قطر در رقابت با ایران برداشت خود از ذخایر گازی این میدان مشترک را به چند برابر ایران رسانده است و حرف اول را در بازار «ال‌ان‌جی» جهان می‌زند، در ایران توقف شش‌طرح ساخت کارخانه‌های تولید LNG در فازهای پارس‌جنوبی، گلشن، فردوس، پارش مالی و قشم لبخند قطری‌‌ها را پررنگ‌تر کرد. این توسعه‌نیافتگی و بی‌برنامگی در حالی اتفاق افتاده است که رشد 25میلیون‌مترمکعبی تقاضا در ماه‌های پیش‌رو تراز تولید و مصرف گاز در زمستان را منفی خواهد کرد چرا که در سال‌جاری نزدیک به یک‌میلیون مشترک جدید به فهرست استفاده‌کنندگان گاز طبیعی افزوده شده است. تراز منفی گاز در زمستان و احتمال قطعی گاز تنها گوشه‌ای از میراث وزارت نفت قاسمی برای زنگنه است و برای رونمایی از تمام چالش‌ها باید گزارش‌های آتی از این صنعت را به انتظار نشست؛ گزارش‌هایی که نشان خواهد داد سیاست کلان در وزارت نفت نه‌تنها به شتاب و توسعه طرح‌های عظیم بالادستی نفت و گاز ایران منجر نشد بلکه بر اساس گزارش‌های رسمی مسوولان صنعت نفت، از مجموع 25طرح عظیم مهر ماندگار در شرکت ملی نفت، 20 طرحی که قرار بود تا پیش از انتخابات به بهره‌برداری برسد تا پایان سال هم در مدار بهره‌برداری و تولید قرار نخواهند گرفت. این در حالی است که بخش عمده این پروژه‌ها شامل طرح‌های توسعه میادین مشترک نفت و گاز ایران همچون لایه نفتی و فازهای گاز پارس‌جنوبی، فروزان، پایدار و پایدار غرب، هنگام و بعضی از میادین نفت مستقل همچون «خشت» و «رشادت» است. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد در صورتی که 9 فاز جدید پارس‌جنوبی و طرح‌های نفتی در قالب پروژه‌های مهرماندگار دولت راه‌اندازی شده بود، حدود 200‌تا 250‌هزار بشکه نفت و بیش از 300‌میلیون‌مترمکعب به ظرفیت تولید گاز ایران افزوده می‌شد. از مهم‌ترین پروژه‌هایی که تا پایان امسال در مدار بهره‌برداری قرار نمی‌گیرد، باید به توسعه میادین مشترک فروزان، لایه مشترک نفتی پارس‌جنوبی، توسعه میدان رشادت، خشت، توسعه فازهای 12، 13، 15، 16، 17، 18، 22، 23 و 24 پارس‌جنوبی، حفاری چاه‌های جدید و نصب تلمبه‌های درونی چاهی در مناطق نفت‌خیز جنوب، توسعه میادین مشترک نفت پایدار و پایدار غرب اشاره کرد. بی‌تعارف بیراه نیست، اگر بگوییم بحران نفتی در کمین اقتصاد ایران نشسته است و کمی غفلت از سوی وزیر کهنه‌کار نفت می‌تواند چالش‌های ریز و درشت بسیاری را به‌دنبال داشته باشد. بحران زیر خاکستر در صنعت نفت در حالی است که در سند چشم‌انداز و برنامه‌های توسعه‌ای پنج‌ساله اهداف مشخص و الزام‌آور بسیاری تعیین شده است، ولی در این سال‌ها نه‌تنها این اهداف محقق نشد، بلکه بازگشت به ریل توسعه در این صنعت دشوارتر نیز شده است؛ توسعه‌ای که در دولت‌های هفتم و هشتم شتاب گرفته بود. برای همین بود که دولت اصلاحات در راستای جلوگیری از خام‌فروشی نفت و ایجاد ارزش افزوده بیشتر، اقدام به ایجاد 39 طرح پتروشیمی با 20‌میلیاردو778‌میلیون‌دلار سرمایه‌گذاری و ایجاد 40‌میلیون تن ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی کرد. البته نباید فراموش کرد که 71‌درصد از این میزان سرمایه‌گذاری از منابع خارجی تامین شد؛ اتفاقی که در سال‌های اخیر کمتر شاهد آن بودیم. بر این اساس، در دوره ۷6 تا ۸3 حدود 7/17 میلیارددلار سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و بخش تولید صنعت پتروشیمی شد که 71‌درصد آن از تسهیلات خارجی و 29‌درصد از منابع داخلی استفاده شده بود و در هشت سال، 11 طرح بزرگ با ظرفیت سه‌هزارو128‌هزارتن در سال و سرمایه‌گذاری دوهزارو 76‌میلیون‌دلار به بهره‌برداری رسید. اما در دولت هشتم روند سرمایه‌گذاری و توسعه شتاب گرفت و 28طرح بزرگ و کوچک در حوزه پتروشیمی به‌مرحله اجرا رسید و در پایان دولت هشتم تمامی این طرح‌ها پیشرفت بیش از 50‌درصدی داشتند. بر این اساس، آمار و اطلاعات توسعه صنعت نفت در دولت اصلاحات کم نبوده و دسترسی به آنها هم کار چندان سختی نیست؛ برای همین بسیاری از کارشناسان، گزارش عملکرد هشت‌سال گذشته را به انتظار نشسته‌اند تا کارنامه نفتی چهار دولت اخیر را بهتر بنویسند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.