|

دریافت نخستین پیام «وویجر» از بیرون منظومه شمسی

دوقلوهای افسانه‌ای

محمدرضا رضایی . کارشناس هوافضا

فضاپیمای «وویجر1»، پس از خروج از منظومه شمسی و ورود به فضای میان‌ستاره‌ای، نخستین پیام خود را به زمین مخابره کرد. ناسا پنجشنبه گذشته (21شهریور) از خروج فضاپیمای وویجر1 از منظومه شمسی و ورود به فضای میان ستاره‌ای در آگوست 2012 میلادی خبر داد. بر اساس داده‌ها، این فضاپیما در منطقه‌ای بیرون از منظومه شمسی حضور دارد، اما هنوز تاثیر خورشید بر آن مشهود است. دو فضاپیمای وویجر1 و 2، در سال 1977 میلادی با هدف بررسی سیارات منظومه شمسی به‌ویژه مشتری و زحل به فاصله 16روز از یکدیگر به فضا پرتاب شدند. بر اساس اعلام ناسا، نخستین فضاپیمایی که توانسته از منظومه شمسی بیرون رود، پیامی را از فضای میان ستاره‌ای ارسال کرده که شامل ارتعاش پلاسمای متراکم یا گازهای یونیزه‌شده است و ابزار موج پلاسمای فضاپیما، این ارتعاش‌ها را ضبط کرده بود. محققان ناسا پیوسته با دو فضاپیمای وویجر1 و 2 ارتباط دارند، اما حضور وویجر 1 در فضای بسیار دور دست بیرون منطقه هلیوسفر، ارسال پیام را دشوار کرده است. با توجه به فاصله 19میلیاردکیلومتری این فضاپیما از زمین، ارسال هر پیام 17ساعت طول می‌کشد. فضاپیمای وویجر 1، هم‌اکنون در فضای میان‌ستاره‌ای مشغول بررسی ذرات ناشناخته و پدیده‌هایی است که تاکنون مشاهده نشده است. هر چند ابزارهای علمی این فضاپیماها پس از 36سال فعالیت، سالم هستند اما با پایان یافتن سوخت هسته‌ای دو فضاپیما در سال 2025 میلادی، ابزار علمی و تحقیقاتی آنها خاموش می‌شود. به مناسبت خروج اولین ساخته بشر از منظومه شمسی، نگاهی داریم به ساختار، کارکرد و دستاوردهای فضاپیماهای وویجر. تابستان 1977 است. در ساختمانی در پایگاه فضایی کیپ کاناورال، قطعات دو موشک غول‌پیکر تایتان3، در حال مونتاژ روی یکدیگر هستند. پس از سرهم‌کردن مراحل اول تا سوم موشک‌ها، دو بخش مخروطی‌شکل موشک‌ها، وارد ساختمان مونتاژ می‌شوند. این دو بخش همان، کلاهک موشک‌های تایتان3 هستند که درون آنها، دو فضاپیمای دوقلو با دقت قرار گرفته‌اند. کلاهک‌های موشک‌های تایتان با جرثقیل‌های بزرگ به بالاترین بخش موشک انتقال پیدا می‌کنند و مهندسان، آنها را روی مرحله سوم پرتابگر تایتان3 سوار می‌کنند. حال در مقابل چشمان همه، موشکی با ارتفاع 48متر قرار دارد. این دو موشک به نوبت یکی در 20 آگوست و دیگری در پنجم‌سپتامبر به فاصله تقریبا دو هفته از یکدیگر، سکوهای پرتاب خود را به مقصد فضا ترک می‌کنند. این دو موشک حامل فضاپیماهای دوقلوی وویجر بودند که قرار بود، به معماهای بی‌شماری که در ذهن دانشمندان درباره سیارات خارجی منظومه شمسی بود، پاسخ بگویند و پس از آن هریک راه خود را برای خروج از منظومه شمسی در پیش بگیرند. در این بین، فضاپیمای وویجر 1 نسبت به برادر خود، مسوولیت‌های کمتری داشت. این فضاپیما پس از کاوش سیاره‌های مشتری و زحل، راه خود را به سمت مرز‌های بیرونی منظومه‌شمسی در پیش گرفت و هم‌اکنون 125واحد نجومی با زمین فاصله دارد. (هر واحد نجومی برابر با 150میلیون‌کیلومتر است) اما وویجر2، موفق شد، تنها کاوشگری باشد که توانسته به‌طور مستقیم سیارات اورانوس و نپتون را کاوش کند. به همین دلیل از برادر خود عقب افتاد و در حال حاضر در فاصله 102واحد نجومی از زمین، به سفرش ادامه می‌دهد. در آن زمان که این دو فضاپیما به فضا پرتاب شدند، ماموریت آنها نسبت به دیگر ماموریت‌های اکتشافی منظومه شمسی، از درجه اهمیت بالاتری برخوردار بود. زیرا این دو کاوشگر به مناطقی از منظومه شمسی می‌رفتند که تا پیش از آن هیچ دست‌ساخته بشری نرفته بود. وویجر2، با کاوش4 سیاره منظومه‌شمسی، در بین کاوشگرها، رکورددار است. از طرفی دیگر، مدار فضاپیماهای وویجر به‌گونه‌ای طراحی شده بود که بتوانند از منظومه شمسی خارج شوند. که این مهم در حال حاضر پس از 36سال، توسط وویجر 1، اتفاق افتاد و این فضاپیما نخستین ‌ساخته بشر است که وارد فضای میان‌ستاره‌ای شده است. اطلاعات ما از این بخش کیهان بسیار ناچیز و بیشتر در حد محاسبات و مباحث نظری است. بدون شک داده‌هایی که تا چند سال دیگر توسط این کاوشگر به زمین ارسال می‌شود، می‌تواند تحولی در نظریات و تصورات ما از این بخش کیهان ایجاد کند. به همین دلیل دانشمندان فعلی، ارزش وویجرها را به‌خوبی می‌دانند. چراکه اگر بخواهند هم‌اکنون فضاپیمایی به فضای میان‌ستاره‌ای پرتاب کنند، برای رسیدن به هدف، باید بیش از سه‌دهه منتظر بمانند. اما چیزی که اهمیت این کاوشگرها را چه در زمان پرتاب و چه در زمان حاضر در نگاه عموم مردم بالا می‌برد، این است که اینها تنها سفیرانی از زمین برای موجودات هوشمند فضایی هستند که حامل پیام ما برای آنها هستند. روی این فضاپیما لوحی زرین نصب شده است که حامل پیام‌هایی برای فرازمینی‌هاست. دانشمندان با این امید، این لوح را نصب کرده‌اند که شاید زمانی، این موجودات پیام آن را دریافته و انسان‌ها را از تنهایی در بیاورند! خدمات وویجرها به ستاره‌شناسی نمی‌توان درباره وویجرها حرف زد و از خدمات شایان توجه آنها به ستاره‌شناسی نگفت. تا پیش از ارسال وویجرها به فضا، شناخت دانشمندان از سیاره‌ها و ماه‌های منظومه شمسی ما بسیار کم بود اما پس از این ماموریت، دانشمندان به انبوهی از اطلاعات دست یافتند. کاوشگرهای «وویجر» در ماموریت خود به بررسی دقیق سیارات گازی، ماه (قمر)‌های آنها، میدان مغناطیسی و جاذبه آنها، محاسبه دقیق گرانش و همچنین حلقه‌های زحل و اورانوس پرداختند. از دیگر دستاوردهای این ماموریت می‌توان به کشف ۲۴ قمر سیارات گازی اشاره کرد. علاوه بر این دانشمندان به یاری داده‌های ارسالی این دو کاوشگر، به شواهدی دست یافتند که از وجود فعالیت‌های آتش‌فشانی (شبیه ساختارهای زمینی) در یکی از ماه‌های مشتری به نام «آیو» (Io) و همچنین آب‌فشان‌های یخی در بزرگترین ماه نپتون به نام تریتون (Triton) خبر می‌داد. کشف تعداد زیادی از حفره‌های بزرگ که حاصل برخورد بسیار شدید دنباله‌دارها و شهاب‌سنگ‌ها روی ماه‌های سیارات است، از دیگر اکتشافات این کاوشگرها بود. دانشمندان با درنظرگرفتن داده‌های وویجرها توانستند جرم و چگالی بیش از ۱۷ماه (قمر) را محاسبه کنند و همچنین ساختارهای اجزای تشکیل‌دهنده جوّ رقیق و اسرارآمیز یکی از ماه‌های زحل، به نام تیتان را تعیین کنند. البته این داده‌ها، سه‌دهه بعد در ماموریت فضایی کاسینیهویگنس تکمیل شد. از شگفت‌انگیزترین پدیده‌های که در طی این سفر اکتشافی اتفاق افتاد، ایجاد اختلال در ارتباط بین کاوشگرها و زمین در هنگام عبور این دو فضاپیما از پشت سیاره‌ها است، به عبارت دیگر جو سیارات و برخی از حلقه‌ها مانع از ارسال امواج رادیویی توسط کاوشگرها به زمین بودند. گفتنی است فرستنده و گیرنده‌های رادیویی و همچنین دیگر ابزارآلات پژوهشی دو وویجر تا سال ۲۰۰۰ میلادی به خوبی فعال بود. اما با زیادشدن فاصله آنها با زمین، این امواج باید برای رسیدن به زمین مدت‌زمان بسیاری طی کنند. به همین دلیل طی این فاصله، دچار افت کیفیت می‌شوند و فقط پالس‌های بسیار ضعیفی از آنها به زمین می‌رسد. دانشمندان امیدوارند پیش از اینکه موتورهای پیشران این دو کاوشگر ارزشمند برای همیشه در فضای بیکران خاموش شوند، وویجرها به جایگاهی خاص رسیده باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.