|

گزارش اختصاصی خبرنگار «شرق» از نمایشگاه هوافضای «ماکس ۲۰۱۳» در مسکو

نمایش قدرت تسخیر آسمان‌ها

عباس خاراباف . كارشناس هوافضا

«ژوکوفسکی» یک شهرک علمی در حومه مسکو است که از سال 1993، هر دو سال یک‌بار، نمایشگاه بین‌المللی هوایی و فضایی روسیه (معتبرترین نمایشگاه هوافضایی دنیا)، در آنجا برگزار می‌شود. امسال نیز یازدهمین دوره نمایشگاه ماکس با حضور جمهوری‌اسلامی ایران برپا بود. در این نمایشگاه بیش از‌ هزار شرکت از 44 کشور در ده‌ها غرفه سرپوشیده و 9 گروه نمایشی هوایی و حدود صدها هلیکوپتر، هواپیما، کشتی هوایی و... در آسمان و در پارکینگ‌های روباز حضور داشتند. شرکت‌های هوافضایی در نمایشگاه ماکس 2013، ده‌ها قرارداد به ارزش حدود 21‌میلیارددلار به امضا رساندند. این در حالی است که مطمئنا تفاهمنامه‌ها و خرده‌قراردادهای بی‌شماری نیز بدون اطلاع‌رسانی عمومی، در گوشه‌وکنار نمایشگاه بین شرکت‌کنندگان و حتی بازدیدکنندگان به امضا رسید. بازدید از جدیدترین محصولات هوافضایی هر روزی که در نمایشگاه حضور داشتیم، چندین‌ هزارنفر بازدیدکننده (از متخصصان، کارشناسان و مسوولان هوافضایی سراسر دنیا گرفته تا عموم مردم علاقه‌مند) به ژوکوفسکی می‌آمدند تا جدیدترین سیستم‌های هوافضایی دنیا و به‌ویژه روسیه را مشاهده کنند و در عین حال از نمایش‌های هوایی بسیار هیجان‌انگیز ماهرترین خلبانان دنیا لذت ببرند. از هواپیماهایی نظیر جنگنده سوخو-30. اس.‌ام، ایلوشین-76.‌ام. دی و... که برای نخستین‌بار در نمایشگاه در معرض دید قرار داده شده بودند تا غول‌های صنعت هوایی مثل جنگنده سوخوی-تی-50 پکفا، هواپیمای مسافربری ایرباس آ-380 و... همه وهمه، جذابیت‌هایی بودند که هر علاقه‌مندی را برای بازدید از ماکس 2013 به ژوکوفسکی می‌کشاندند. نمایش‌های حیرت‌انگیز رافال و جنگنده‌های چینی رافال معروف‌ترین جنگنده فرانسه است که این روزها در رسانه‌های دنیا بسیار سروصدا کرده و خودی نشان داده است. از طرفی فرانسه هم در این جریان‌سازی‌های رسانه‌ای دست داشته و به‌شدت دنبال مشتریانی جدید برای این جنگنده پیشرفته است. اینها در حالی است که قرارداد قبلی فروش این جنگنده به هندوستان، کماکان با اما و اگرهای بسیاری روبه‌روست. حضور رافال در نمایشگاه ماکس 2013 تا حدود زیادی با نگاه خصمانه چینی‌ها همراه بود؛ نگاهی که به رقابت آنها برسر فروش جت‌های جدید چینی در آسیا اشاره داشت. همزمان با خودنمایی جنگنده‌های جی-10 چینی که توسط خلبانان روسی، آسمان ژوکوفسکی را به‌لرزه درآورده بودند، جنگنده رافال با انجام مجموعه‌ای از مانورهای حیرت‌انگیز، باعث حیرت و شگفتی بیشتر بازدیدکنندگان شد. با اینکه جنگنده‌های چینی که اولین‌بار از چین خارج شده و به موتورهای هوایی روسی مجهز شده بودند و خلبان یکی از آنها نیز بهترین خلبان زن روسیه بود، سوژه خبری بسیاری از خبرنگاران حاضر در نمایشگاه شدند، اما جنگنده رافال یک ویژگی عجیب از خود نشان داد و همه توجه‌ها را به‌خود جلب کرد. در نمایشگاه اعلام شد هواپیماهای شکاری رافال فرانسه می‌توانند از موشک‌های هواپایه روسی برای مسلح‌شدن استفاده کنند و این یعنی پای روسیه هم به قراردادهای بین فرانسه و هند (و احتمالا چند کشور آسیایی و آفریقایی دیگر) کشیده شد. با اعلام این خبر، شرکت موشک‌های تاکتیکی تی.آر.وی روسی اعلام آمادگی کرد موشک‌های تاکتیکی خود را برای نصب روی پایلون‌های هواپیماهای شکاری رافال به‌روزرسانی کند. سامانه پدافندی جدید روسیه در ماکس 2013 شرکت آلماز- آنتی روسیه در نمایشگاه هوافضای ماکس 2013، جدیدترین سیستم‌های پدافندی خود را به‌نمایش گذاشت. در نمایشگاه اعلام شد که قرار است در آینده نزدیک، ارتش روسیه به این سیستم‌های پدافندی جدید مسلح شود. به عبارتی قرار است سیستم‌های جدید آلماز - آنتی، جانشین تمام سیستم‌های ضدهوایی (و حتی ضدفضایی) روسیه (از فرادوربرد تا کوتاه‌برد) شوند. این شرکت در ماکس 2013، جدیدترین نسخه سامانه پدافندی ضدهوایی ارتفاع متوسط اس-350 ویتیاز (شوالیه) را به‌نمایش عموم گذاشته بود. این سامانه قرار است به‌عنوان متمم سامانه‌های پدافندی هوافضایی اس-400 و اس-300 مورد استفاده قرار گیرد. با جمع این سه‌سامانه پدافندی، نیروهای مسلح روسیه می‌توانند انواع اهداف هوایی و فضایی را از ارتفاع پنج تا 400 کیلومتر مورد هدف قرار دهند. سیستم موشکی اس-350 برای دفاع در برابر حملات هوایی به مناطق مسکونی، شرکت‌های صنعتی و تاسیسات مهم نظامی در نظر گرفته شده است. از مهم‌ترین بخش‌های سیستم پدافندی اس-350، دستگاه پرتاب عمودی و رادار چندمنظوره قوی است که به این سیستم امکان می‌دهد هرگونه حمله از هر جهتی را دفع کند. پرتاب عمودی ویژگی متمایز این سیستم با دیگر سیستم‌های پدافندی از جمله پاتریوت آمریکایی است. افزون بر آن، در این سیستم پدافندی می‌توان از 12موشک به‌جای چهار موشک بهره برد. جنگنده صادراتی کمپانی سوخو در نمایشگاه ماکس 2013، هواپیمای سوخو-30. اس.‌ام را به‌نمایش گذاشت. این هواپیما در حقیقت مدل اقتباسی از نسخه سوخو-30. ‌ام.کا.‌ای است که برای استفاده در نیروی هوایی هند طراحی شده بود. البته در هواپیمای جدید، نسبت به هواپیمای تحویل‌شده به هند، تغییرات جزیی‌ای صورت پذیرفته است. بر اساس اخبار منتشرشده، نیروی هوایی روسیه تاکنون 60 فروند از این جنگنده سفارش داده که آنها را تا سال 2016 تحویل خواهد گرفت. پرواز 3 هواپیمای نسل پنجمی! در طول برگزاری نمایشگاه ماکس 2013، در سایر نمایش‌های هوایی مانند نمایش هوایی هواپیماهای جنگنده فوق‌پیشرفته تی-50 (پکفا) و سوخوی 35‌. اس نیز بهترین خلبانان جت جنگنده، با حرکات آیروباتیک، جلوه خاصی به‌آسمان ژوکوفسکی دادند. سوخو. تی-50، که نخستین جنگنده نسل پنجم روس‌ها به‌شمار می‌رود، با پرواز سه فروندی بر فراز نمایشگاه امسال، بسیاری از بازدیدکنندگان را غافلگیر کرد. در ابتدا قرار بود هر چهار فروند پیش‌نمونه موجود این هواپیما، در روز بازگشایی نمایشگاه به پرواز درآیند اما ظاهرا به‌دلیل بروز نقص فنی در چهارمین نمونه، این موضوع محقق نشد. با این حال، جنگنده‌ها توانایی پروازی خود را با اجرای مانور کبرا به نمایش درآوردند. در مانور کبرا، جنگنده دماغه خود را به بالا داده و در یک حرکت ناگهانی، به‌صورت عمودی در آسمان قرار گرفته و لحظاتی در همان حالت ‌روبه‌جلو حرکت می‌کند و در یک حرکت منحنی‌وار، به بالا رفته و دوباره به حالت افقی برمی‌گردد. این حرکت نمایشی به‌دلیل شباهت به‌حرکت مار کبرا، به این نام مشهور شده است. گفتنی است از هواپیمای جت جنگنده تی-50 در نمایشگاه هوافضای ماکس 2011 رونمایی شد. این هواپیما در حال حاضر تست‌های نمونه اولیه خود را می‌گذراند. فضاپیمای سرنشین‌دار آینده روسیه ماکت جدید‌ترین فضاپیمای سرنشین‌دار روسیه در نمایشگاه ماکس 2013، به نمایش عموم گذاشته شد. این فضاپیما توسط آر.کی.کی انرگیا، تولیدکننده فضاپیماهای سرنشین‌دار روسی تولید شده است که در سال 2018 نخستین پرواز خود را انجام خواهد داد. شرکت انرگیا در سال 2009، طی مناقصه‌ای برنده توسعه جدید‌ترین فضاپیمای روسی شد. انتظار می‌رود نسخه‌های متنوعی از این فضاپیما ساخته شود. یکی از این نسخه‌ها برای سفر در مدارهای زمین و ماه، نسخه دوم برای تعمیرات و نسخه سوم برای خارج‌کردن فضاپیماهای ازکارافتاده از مدار طراحی خواهند شد. وظیفه اصلی این کپسول سرنشین‌دار، حمل‌ونقل و ارسال خدمه پروازی برای فضای اطراف کره ماه و ایستگاه‌های فضایی است. علاوه بر این، سفینه می‌تواند با چهار سرنشین باری به وزن 500کیلوگرم را حمل کرده و همان مقدار بار به زمین بیاورد. سایوز قادر به انجام این کار نبود، به همین دلیل، مدل جدید مزیت بزرگی نسبت به سایوز دارد. همچنین این سفینه می‌تواند در هر نوع خاک و حتی در محل‌های صخره‌ای نیز فرود بیاید. پرواز هیجان‌برانگیز غول مسافربری ایرباس آ-380، بزرگ‌ترین هواپیمای مسافربری جهان در یک نمایش هوایی خیره‌کننده، در آسمان ماکس به پرواز درآمد. این هواپیمای سفید که طی دو روز اول کار نمایشگاه هوافضای ماکس 2013، در کنار دیگر هواپیماها خودنمایی می‌کرد، از روز سوم پروازهای نمایشی خارق‌العاده خود را آغاز کرد و تا آخرین روز نمایشگاه با نمایش‌های ویژه همه بینندگان را شگفت‌زده کرد. ایران و ماکس 2013 صدها متخصص، مسوول و علاقه‌مند و سایر افراد مرتبط با فناوری هوافضا، با حضور در غرفه دستاوردهای جمهوری‌اسلامی ایران در نمایشگاه بین‌المللی ماکس 2013 روسیه که به همت ستاد توسعه فناوری هوافضا برپا شده بود، از بخشی از پیشرفت‌های کشورمان در زمینه هوافضا بازدید کرده و از این همه پیشرفت در چند سال اخیر ابراز شگفتی کردند. بازدیدکنندگان با تحسین مردم ایران و توان دانشمندان ایرانی در دستیابی به پیشرفته‌ترین فناوری‌های هوافضا تاکید کردند جمهوری‌اسلامی ایران با اتکا به توان داخلی این قابلیت را دارد که در آینده نه‌چندان دور، یکی از قطب‌های هوافضایی دنیا باشد. این برای نخستین‌بار بود که جمهوری اسلامی ایران در چنین ابعادی و در یک غرفه 80مترمربعی در دو بخش هوایی و فضایی، مهم‌ترین دستاوردهای خود از جمله انواع ماهواره، ماهواره‌بر، پهپاد، هواپیما، بالگرد و سایر تجهیزات پیشرفته ساخت داخل را در معرض قضاوت متخصصان و بازدیدکنندگان دیگر کشورها قرار می‌داد. همچنین در بخش شله‌ها، ایران توانسته بود برای نخستین‌بار یک شله صدمترمربعی را به خود اختصاص دهد تا محل مناسبی برای مذاکرات، تغذیه، نماز، تماشای نمایش هوایی و... در آن فضا برای کارشناسان و مسوولان جمهوری‌اسلامی ایران فراهم آورد. چه بخش‌هایی در غرفه ایران حضور داشتند؟ در غرفه ایران که به همت ستاد توسعه فناوری هوافضای معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، در سوله دی-3 نمایشگاه با مساحت 80مترمربع برپا بود، دستاوردهای هوافضایی پنج دانشگاه (تربیت مدرس، علم و صنعت، خواجه نصیر‌الدین طوسی، صنعتی اصفهان و صنعتی مالک‌اشتر)، پنج شرکت از بخش خصوصی هوافضا (پادیکو، هوادریای قشم، آبتاب صنعت نوین، پمپ گستران پویا و فناوران فراهوافضا) و چندین ارگان از بخش‌های دولتی (ستاد توسعه فناوری هوافضای معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، سازمان صنایع هوافضا، سازمان جغرافیایی، گروه فضایی صاایران)، به نمایش گذاشته شد. بر اساس نظرسنجی‌های انجام‌شده میان شرکت‌کنندگان در این نمایشگاه، ایران توانسته تحریم‌ها را بی‌اثر کند. همچنین گزارش‌های رسیده نشان می‌دهد نمایندگان کشورهای امضاکننده تحریم‌ها علیه ایران، در طول برگزاری ماکس روسیه با تعجب پیشرفت‌های علم و فناوری کشورمان را به‌ویژه در عرصه هوافضا رصد و مطالعه می‌کردند. بازدیدکنندگان به سایر رسانه‌ها چه گفتند؟ گروهی از بازدیدکنندگان روز جمعه در گفت‌وگو با خبرنگاران، دستاوردهای ایران در صنایع فضایی و هوایی را دور از انتظار خواندند و اظهار کردند: «تماشای این دستاوردها با تصویر رسانه‌ای که از ایران در سطح بین‌المللی ترسیم شده است، مطابقت نمی‌کند.» یک کارشناس خبری آلمانی به نام «والتر» که غرق تماشای ماکت ماهواره‌برهای سفیر امید، سفیر رصد و سیمرغ در غرفه کشورمان بود، به «ایرنا» گفت: «صنایع فضایی در ایران بخش نوپایی است و بیش از یک‌دهه از عمر آن نمی‌گذرد، اما موفقیت‌های چشمگیر این کشور در بخش فضایی، آن را در ردیف ۱۰ کشور فضایی جهان قرار داده است.» وی افزود: «به‌دست‌آمدن این دستاوردها در شرایط تحریم و فشارهای خارجی حاکی از پشتکار متخصصان ایرانی و حمایت دولت این کشور از بخش بسیار مهم فضایی است.» «والتر» اضافه کرد: «من قبلا آشنایی چندانی با ایران نداشتم، اما با مشاهده غرفه این کشور در نمایشگاه بین‌المللی هوافضای مسکو به این واقعیت پی بردم که بسیاری از اخباری که در رسانه‌های خبری درباره جمهوری اسلامی در سطح بین‌المللی منتشر می‌شود، نمی‌تواند واقعیت داشته باشد.» کارشناس خبری آلمانی تاکید کرد: «ایران کشور عقب‌مانده‌ای نیست زیرا یک کشور عقب‌مانده هیچ‌گاه نمی‌تواند ماهواره و ماهواره‌بر به فضا پرتاب کند و اینها همه حاکی از توانمندی‌های ایرانیان در بخش‌های فضایی است.» یک خلبان اوکراینی به نام «دیمیتری دامانف» هم در حالی که به حضور هواپیمای ایران۱۴۰ در نمایشگاه بین‌المللی مسکو اشاره می‌کرد، به خبرنگاران گفت: «متخصصان ایرانی از ظرفیت‌های بالایی برخوردارند و توانسته‌اند هواپیمای ایران۱۴۰ را با مشارکت اوکراین بسازند.» وی افزود: «امیدواریم در آینده نیز شاهد شکوفایی صنایع هوایی و فضایی ایران باشیم و این کشور هواپیماهای مسافربری پیشرفته برای تجهیز ناوگان مسافربری خود تولید کند.» «دامانف» گفت: «با مشاهده غرفه ایران و آشنایی با موفقیت‌های این کشور در حوزه‌های مهمی همچون هوافضا، آینده خوبی را برای این بخش‌های تکنولوژی در ایران پیش‌بینی می‌کنم.» یک کارشناس روزنامه روسی پراودا هم که خود را «آلکسی» معرفی کرد، گفت: «آنچه که در غرفه ایران می‌بینم حاکی از پیشرفت تحسین‌بر‌انگیز این کشور در عرصه فناوری‌های هوافضاست.» وی افزود: «هیچ‌کس باور نمی‌کرد روزی ایران بتواند ماهواره به فضا پرتاب کند اما این کشور تاکنون سه ماهواره‌بر و ماهواره به فضا پرتاب کرده است.» «آلکسی» معتقد است که این پیشرفت‌ها یکی از علل عصبانیت آمریکا و غرب از ایران است و آنها پیش‌بینی کرده بودند که با اعمال محدودیت‌ها علیه این کشور، اقتصاد ایران فلج خواهد شد. کارشناس خبری روس یادآوری کرد با وجود این فشارها ایران توانست به پیشرفت‌هایی دست یابد که بسیاری از کشورهای منطقه، حتی بدون چنین فشارهایی، در حسرت به‌دست‌آوردن آن به‌سر می‌برند. وی با اشاره به پهپاد «آمیکو» ساخت جمهوری اسلامی ایران که نظر بسیاری از بازدیدکنندگان از غرفه کشورمان را به‌خود جلب کرده بود، اظهار کرد: «ساخت این پهپاد نشان می‌دهد ایران به فناوری‌های بسیار پیشرفته هوایی دست یافته است و در آینده هم با ادامه حمایت‌های دولت، متخصصان ایرانی می‌توانند به پیشرفت‌های بیشتری دست بیابند.» «ماکسیم» دانشجویی از دانشگاه صنعتی بائومانسکایای مسکو از معتبرترین دانشگاه‌های صنعتی این کشور هم به «ایرنا» گفت که ایران در ردیف معدود کشورهای دارای فناوری‌های پیشرفته فضایی است. وی یادآوری کرد: «من به‌طور جسته و گریخته از روند موفقیت‌های ایران در عرصه‌های علمی اطلاع یافته بودم اما هیچ‌گاه فکر نمی‌کردم موفقیت‌ها تا این سطح باشند و ایران چندین ماهواره به فضا پرتاب کرده باشد.» دانشجوی روس گفت: «اطمینان دارم ایران در آینده فضانورد به فضا راهی خواهد کرد و محدودیت‌هایی هم که برای این کشور در سطح بین‌المللی از سوی غرب به‌وجود آمده است، مانع توسعه و پیشرفت ایران نخواهد شد.» وی افزود: «ما امیدواریم ایران و روسیه در عرصه‌های علمی و تکنولوژیکی با یکدیگر همکاری کنند و مشارکت دو کشور در طرح‌های صنعتی و علمی تبلور یابد.» تقدیر از غرفه‌داران در سفارت ج. ا. ایران در شب پایانی بازدید متخصصان از نمایشگاه ماکس 2013، در سفارت جمهوری اسلامی ایران ضیافتی برای تقدیر از دست‌اندرکاران هوافضای کشور جهت شرکت افتخارآمیز در معتبرترین نمایشگاه هوافضای دنیا ترتیب داده شد. سفیر جمهوری اسلامی ایران، در این مراسم ضیافت از ستاد توسعه فناوری هوافضا به خاطر همت در برپایی غرفه ایران در نمایشگاه هوافضای ماکس تقدیر کرد. همچنین در این مراسم مهندس «سیدمهدی فرحی» رییس ستاد توسعه فناوری هوافضا، طی مراسمی از زحمات تمامی غرفه‌داران جمهوری‌اسلامی ایران در نمایشگاه ماکس 2013 با اهدای لوح تقدیری، تشکر ویژه‌ای به‌عمل آورد. وی در این مراسم حضور مقتدرانه ایران در نمایشگاه ماکس 2013 را حضوری بی‌بدیل در عرصه بین‌المللی خواند. مهندس «فرحی» همچنین گفت در چند سال اخیر با حمایت ستاد توسعه فناوری هوافضا، پیشرفت‌های بسیار زیادی در زمینه هوافضا، به‌ویژه در بخش خصوصی صورت گرفته است. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- دیدار از غرفه ایران در نمایشگاه ماکس پیشرفت‌های باورنکردنی بسیاری از بازدیدکنندگان غرفه ایران در نمایشگاه ماکس‌2013، پس از کسب اطلاع از بخشی از پیشرفت‌های هوافضایی کشور به‌سختی باور می‌کردند که ایران بتواند در مدت محدودی به پیشرفته‌ترین فناوری‌های هوافضا دست پیدا کند. بعضی از بازدیدکنندگان با دیدن محصولات هوافضایی کشور اعتقاد داشتند که حتما کارشناسان ایرانی با کمک کشورهای پیشرفته توانسته‌اند چنین محصولاتی را تولید کنند؛ ولی وقتی کارشناسان ایرانی به آنها توضیح می‌دادند که ایران در بسیاری از پیشرفت‌های هوافضایی کاملا مستقل گام برداشته است، بسیار شگفت‌زده می‌شدند و حیرت می‌کردند. بازدیدکنندگانی که از کشورهای اسلامی و دیگر کشورهای همسایه ایران به غرفه ایران مراجعه کرده بودند، به تحسین پیشرفت‌های هوافضایی ایران پرداخته و مدعی بودند ایران توانسته برای آنها هم آبرو و غرور بیافریند. بعضی از آنها می‌گفتند شما اعتبار مسلمانان و اسلام را در جهان ارتقا داده‌اید. بازدیدکنندگانی هم بودند که به‌دلیل تبلیغات رسانه‌های غرب، تصورات بسیار غلطی از ایران داشتند و پس از صحبت و ارتباط با غرفه‌داران، به تصور اشتباه خود اعتراف می‌کردند. بعضی از آنهایی که تصور می‌کردند ایران یک کشور عقب‌مانده است، پس از دیدن چنین پیشرفت‌هایی بسیار متعجب می‌شدند. یکی از بازدیدکنندگان پس از دیدار از غرفه ایران، به «شرق» گفت: «من به‌جد تصور می‌کردم شما هنوز هم برای حمل‌ونقل، سوار چهارپایان می‌شوید ولی الان می‌بینم شما با فناوری بومی ماهواره ساخته‌اید و شگفت‌انگیزتر اینکه آن را با ماهواره‌بر خود، آنها را به فضا پرتاب کرده‌اید! ما فکر می‌کردیم ایران کشوری در حد و اندازه کشورهای عقب‌مانده جنگ‌زده است و مردم شما به دور از فرهنگ جهانی زندگی می‌کنند. وقتی شما و رفتار بسیار مهربانانه شما و پیشرفت‌های شما را در این غرفه دیدم، تعجب کردم و از خودم بسیار ناراحتم که چرا زودتر از این برای شناخت بیشتر از ایران اقدام نکرده‌ام. شما کارتان را خیلی خوب بلدید و نمایندگان خوبی برای کشوری دارای فرهنگ، علم و فناوری هستید.» یکی از بازدیدکنندگان غرفه ایران پس از مطلع‌شدن از ماموریت ماهواره امید مبنی بر ارسال پیام صلح و دوستی ایران به سراسر جهان، با گرفتن عکس یادگاری کنار ماهواره‌بر سفیر امید می‌گوید: «من در یک شرکت هوافضایی کار می‌کنم و این عکس را می‌خواهم برای همکار اسراییلی‌ام ببرم. می‌خواهم به او نشان دهم که این است فناوری صلح‌آمیز ایرانی برای ارسال پیام صلح و دوستی از فضا به همه مردم جهان.» بازدیدکنندگان برای ایران و مردم ایران یادداشت می‌نویسند و با تحسین این همه پیشرفت، علاقه خود را به ایران و ایرانیان ابراز می‌کنند. البته افرادی هم وجود دارند که نمی‌خواهند اسمی از آنها برده شود تا مبادا با دردسر مواجه شوند. در روزهای پایانی نمایشگاه، میزان استقبال عموم مردم از غرفه ایران، بسیار گسترده بود به‌طوری که گاهی کنترل از دست غرفه‌داران خارج شده و آنها نمی‌توانستند به همه افراد رسیده و به سوال‌های آنان پاسخ دهند. بسیاری از همین افراد در این حالت ترجیح می‌دادند کنار نشانه‌ها و محصولات ایرانی، عکس‌های یادگاری بگیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.