هنگامی که نقوش جان میگیرند
پیدایش فیلم همچون در یک آینه*
مترجم: نگین شیدوش
اینگمار برگمان در آستانه ساختن تریلوژی خود، همچون در یک آینه و نور زمستانی و سکوت، اظهار کرد که فیلمهای او تا به آنجا، بازیای کودکانه بوده است. گرچه این سخن اغراقی بیرحمانه در خود دارد، اما نشانگر تحولی عمیق در آثار برگمان است. تریلوژی که جزو آثار مجلسی برگمان محسوب میشود، به مضامینی همچون تنهایی و اضطراب بشر میپردازد. خود برگمان زمانی گفته بود که آثار خود را نمیبیند، چرا که او را مملو از ترس و یأس میکند. همچون در یک آینه فیلمی اثرگذار است که از سرگشتگیها و نیز روابط انسانی سخن میگوید در این راه تا عمیقترین سیاهچالههای روح آدمی فرومیرود. در آینده به این فیلم بیشتر خواهیم پرداخت. اینگمار برگمان: یک صحنه خیلی مهم که هم در نسخه نوشتاری و هم در فیلمنامه نهایی [زندان] هست، به فیلمِ آمادهشده راه پیدا نکرد. خیلی تلاش کردم که آن را در فیلم بگنجانم، اما موفق نشدم. بیرجیتا کارولینا در خانه شبانهروزی با نقاشی ملاقات میکند و در داستان اصلی، اپیزود به این شکل توصیف شده است: سالن خانم بولین، مملو بود از اسباب و اثاثیه قدیمی: فرشهای ضخیم روی زمین، تعداد زیادی نقاشی همراه با موتیفهای
ایتالیایی روی دیوارها، پیکرههای کوچک، اجاق سفالی بلند در کنج اتاق، کاناپه و صندلیهای بیشمار، چلچراغ کریستال در سقف و سه پنجره که با پردههای سنگین تزیین شده و رو به خیابانی با درختان زیرفون. روی یکی از دیوارها، ساعت سیاهی با عظمت تیکتاک میکرد؛ روی یک قفسه بزرگ کشوها، ساعت فرانسوی تزیینی کوچکی قرار داشت که با ضربات تند و صدادار میزند؛ و روی لبه اجاق سفالی، یادگاریها، صدفها و عکسهای بستگان خانم بولین که از صدسال پیش به شکل هنرمندانهای آنجا چیده شده بود. آندریاس با صدایی جدی گفت: «تا لحظاتی دیگر خورشید طلوع میکند و من میخواهم چیز فوقالعادهای را به شما نشان دهم. چیزی که هیچگاه مرا از حیرت بازنداشته و مرا سرشار میکند از احساس احترام به این اتاق قدیمی و تمام اتاقهای قدیمی دیگر که مردم برای مدت طولانی در آنها در کنار هم زندگی میکردند. صبر کن! حالا خورشید در انتهای خیابان در حال طلوع کردن است و الان دزدکی به اینجا وارد میشود. نگاه کن! نگاه کن! میبینی؟» او با هیجان به دیوار اشاره کرد. «آن را روی دیوار نمیبینی؟ آنجا! و آنجا! و آنجا!» بیرجیتا کارولینا گفت: «نه، من چیزی نمیبینم.» آندریاس
او را به دیوار نزدیکتر کرد، جایی که اولین شعاع خورشید میدرخشید. پرسید: «حالا میبینی؟» و صدایش اندکی به لرزه افتاد. «اینجا را ببین! و اینجا... و اینجا!» بیرجیتا از قبل متوجه نقش غیرمعمولی روی کاغذدیواری شده بود، اما حالا ناگهان فهمید که با نوازش خورشید، این نقش تغییر کرده و میلیونها صورت از خلال شعاع لرزان نور، قابلدیدن شدهاند. بیرجیتا کارولینا آهسته زمزمه کرد: «میبینم.» آندریاس گفت: «بله، واقعا فوقالعاده است.» بعد آندریاس جرات نکرد چیز بیشتری بگوید، مبادا که بازی اسرارآمیز روی دیوار را مختل کند. بعد از چند دقیقه، نهتنها صورتها در جایی که اشعه خورشید میتابید، نمایان شدند، بلکه کل دیوار از آنها پوشیده شده بود؛ صدها، شاید هم هزاران صورت آنجا بود. و بیرجیتا کارولینا میتوانست در سکوت، همخوانی صداهایی نجواگر را بشنود. صداها محو و دور بودند، اما او میتوانست کموبیش هر یک از آنها را تشخیص دهد. همه داشتند همزمان حرف میزدند؛ تعدادی در حال خندیدن بودند، بقیه در حال گریه کردن؛ بعضی دوستانه به نظر میرسیدند، بقیه خشن و بیتفاوت. صداها مختلف بودند: قدیمی، بچهگانه، صدای زنان جوان و صدای زیرِ زوزهمانند
مردان پیر؛ باریتونهای رعدآسای مجریان که با خنده بامزه و شیههمانند عموهای مهربان آمیخته شده بود. شبیه نوعی موسیقی آبستره بود و مانند تلاطم دریایی بیکران روی ساحل، بالا و پایین میرفت. آندریاس گفت: «مثل این است که دیوار و پوشش آن، یک صفحه عکاسی هستند. و این اتاق، دوربینی جادویی. از هرکس که تا حالا به این اتاق آمده، عکاسی شده. اینجا را ببین!» این را گفت و بریجیتا را با خود کشید، در حالی که به صورتی با دهان باز و نیمهبرگشته اشاره میکرد که صورت خودش بود. ناگهان همه ساعتها روی 5:30 ایستادند و سروصدای یک کامیون بزرگ زباله از خیابان آمد، نور خورشید تاریک شد، صورتها ناپدید شدند، صداها خاموش شدند و اتاق به حالت یک اتاق پذیرایی متعلق به طبقه متوسط از زمانی فراموششده درآمد. این اپیزودی بود که ما در زندان ساختیم. اما با اینکه بهسختی روی آن کار کردیم، نتوانستیم به لحاظ تکنیکی موفق شویم. ما واقعا نمیدانستیم چطور میشد چنین کاری بکنیم. اما روی راهحلهای موجود کار کردیم، تا اینکه سر آخر لورنس (مارمِشتِت) خیلی جدی گفت که باید این کار بیهوده را متوقف کنیم، داشت خیلی برای ما گران تمام میشد بههمینخاطر، کل
اپیزود برداشته شد. اما چیزهایی که یک نفر در باطن حس میکند، وسوسهانگیزند، بادوامند. بعدها فکر کردم که فیلمی درباره شخصی که به طور تقریبا طبیعی در داخل و خارج کاغذدیواری شناور است، خواهم ساخت و حتما هریت اندرسون را دقیقا برای آن شخص، در برابر خود دیده بودم. یک در کوچک در آن دیوار دیدم. او از درون آن در به جهان دیگری میرفت و دوباره از همانجا برمیگشت. او تقریبا در هر دو جهان بهخوبی زندگی میکرد، اما بهتدریج جهان واقعی، جهان صندلیها و میزها، برایش بیشتر و بیشتر غیرواقعی شد و جهان دیگر رفتهرفته جای جهان واقعی را گرفت. این نقطه شروع من بود. ایده من باید اینگونه میبود که او ناگهان به شکل صورتهای روی کاغذدیواری دربیاید و در طرح آن ناپدید شود. اما در خلال آمادهسازی فیلم، من به درام انسانیای علاقهمند شدم که حول انسان دیگری شکل میگرفت کسی واقعا در حال از دست رفتن بود، یعنی در کل سندروم بیماری او و تجمع انسانی در اطراف چنین سندرومی. حس کردم باید تمام ترفندهای هنرمندانه را کنار بگذارم و بهسادگی، روی درام انسانی تمرکز کنم و اینگونه بود که این نمایشنامه بهوجود آمد. این یک نمایشنامه صحنهای مخفی است،
نمیتوانی با صحنههای منظم که کنار هم چیده شدهاند، از دستش خلاص شوی. جنبههای سینمایی همچون در یک آینه، کمابیش در درجه دوم اهمیت هستند. از آنجا که من همیشه در تئاتر کار کردهام و همیشه تمایل به نوشتن نمایشنامههای روی صحنه داشتهام، بعضی از فیلمهایم بهوضوح نمایشنامههایی مخفی هستند. پیتر کووی: چهارنفر در تاریکی از دریا بیرون میآیند. کارین (هریت اندرسون)، دختر، که مبتلا به شیزوفرنی است و بهتازگی از درمانگاه مرخص شده. دیوید (گونار بیورناشتراند)، پدر، که رماننویسی است که از زمان مرگ همسر اولش، به بهای [از دست دادن] خانواده حرفهاش را دنبال کرده است. مینوس (لارس پاسگارد)، پسر، نمونه بارز نوجوانانی است که در مورد جنسیت، خجالتیاند و از آزارهای خواهر بزرگترش منزجر است و مارتین (ماکس فون سیدو)، شوهر کارین، که علاقهاش به آزادی را تحت لوای رواقی- مسلکی پنهان میکند و تا حدودی حامی کسانی است که کمتر توانایی مقابله با عذاب زندگی را دارند. طی 24 ساعت بعد، کارین متوجه بهرهکشی حرفهای پدرش از او میشود، اینکه پدرش در فکر استفاده از او بهعنوان شخصیتی در رمان بعدیاش است. زمانی که دیوید و مارتین در حال
بازدید از زمین اصلی برای تدارکات اولیه هستند، کارین، در کشتی شکسته متروکی نزدیک کلبه تابستانی، مینوس را افسون میکند. کارین در هم فرومیشکند و خیال میکند که عنکبوتی عظیمالجثه، به قصد بردن او [از آسمان] میآید. دیوید، که مارتین همیشه او را بهخاطر خودپسندیاش به باد انتقاد میگیرد، حالا به پسرش رسیده و در سطر آخر، مینوس به دوربین خیره شده و میگوید: «پدر! با من حرف زد!» هریتِ از بند رسته پیتر کووی: ششسال بود که برگمان و هریت اندرسون با هم کار نکرده بودند. هریت روی کارهای خانوادگیاش تمرکز کرده بود و در 1960 دخترش پِترا به دنیا آمد درست قبل از شروع کار روی «همچون در یک آینه». یان لومهولت: شما معمولا از «همچون در یک آینه»تان بهعنوان یک حمام تطهیر نام بردهاید. هریت اندرسون: فکر میکنم هیچگاه به اندازه آنموقع خوشحال نبودم. کاملا خوشحال بودم که در نقش این فرد بیمار بازی میکنم، میتوانم تمام وجود منفی خودم را بهکار گیرم و آن را جلوی دوربین بیاورم، فریاد بزنم و جاروجنجال بهپا کنم و نقش یک اسکیزوفرنیک را داشته باشم. بالاخره دوباره روی صحنه میآمدم! در میان آنهایی که مرا میپذیرفتند، هرچه بیشتر نعره
میزدم، بیشتر مرا میپذیرفتند. یان لومهولت: لحظات خوبی با برگمان داشتید. هریت اندرسون: این دستکمگرفتن قضیه است! او حس ششم دارد و با ارواح در ارتباط است. و من این را به او نوشته بودم. پس انتظار داشتم که فکر کند: او برای این نقش مناسب است. یا شاید هم: او باید از ملال نجات یابد. یان لومهولت: این بهترین تجربه فیلمی شما بود؟ هریت اندرسون: بله، به نظرم همینطور بود. من از قفس رها شده بودم و در میان دوستانم بودم که با من حرف میزدند. گرفتن فیلمنامه پیتر کووی: آرنه اریکسون، روزنامهنگار روزنامه سیدسوِنسکا داگبلادِت، اغلب اینگمار برگمان را در تئاتر شهر مالمو ملاقات میکرد. او از جزیره کوچک فارو که مخارجش را از راه ماهیگیری و پرورش گوسفند تامین میکرد، برای فیلمبرداری دیدن کرد. آرنه اریکسون: من آن زمان متوجه شدم که این باید چیز جدیدی در مقایسه با فیلمهای قبلی باشد، اما دقیقا نمیدانستم چیست. او به من گفت که فارو را دیده و تقریبا آنجا را پسندیده است. خب من فارو را در طول جنگ میشناختم، چرا که تنها بندر طبیعی گاتلند بود و بارها پیش آمده بود که در آنجا راهم را گم کنم. من گمان میکردم که اگر او
فیلمی در آن محیط بسازد، چیزی از آب درمیآید مطلقا متفاوت از آنچه قبلا کار کرده است. اینگمار کاملا آماده بود. اگر صحنه غروب یا شب داشتند، دیروقت کار میکردند، در غیر این صورت بیشتر وقتها کارشان ساعت پنج تمام میشد. اولین روزی که من آنجا بودم، مقدار کمی از فیلمنامه را کار کردند. صحنه غروب بود که حدود ساعت هشت گرفته شد. گوسفندان سروصدای زیادی میکردند، اما بعد ساکت شدند. هنگ نظامی شیپور کشید تا آنها را ساکت کند! [برای یک صحنه]، برگمان از روز قبل به گروه گفته بود که از سالم بودن قایق موتوری مطمئن شوند، اما قایق به کار نیفتاد و برگمان عصبانی شد. او در جای بسیار مرتفعی روی ساحل ایستاد و گفت: «مطمئنم که این دیروز کار میکرد، ولی حالا کار نمیکند.» بعد گفت: «حالا من میخواهم قایق را بسیار بترسانم!» پس خشمش را روی قایق خالی کرد و وقتی پایین روی پل آمد، موتور شروع به کار کرد. فکر میکنم او سه یا پنجبار با بازیگرها تمرین میکرد، اما تعداد تمرینها برای بخشهای فنی مثل دوربین، نور و... بیشتر بود. او خیلی کم تمرین میکرد، خیلی تکنیکی بود، اما میدانم که وقتی قرار بود برای چیزهای مهم تصمیمگیری شود، مکالمههای
خصوصیای با افراد داشت. بهطور کلی، من متوجه شدم که او تهیهکنندهای اقتصادی بود، اما اگر چیزی خراب میشد، بارهاوبارها آن را تکرار میکرد. گاهی اوقات برای دلایل مشخصتر، اما اغلب این اتفاق میافتاد. این اولین فیلم اینگمار و هریت بعد از قطع رابطه بود. هنوز بیبی بین آنها بود. او گاهی بدون آنکه بفهمد، هریت را «بیبی» صدا میکرد، که دیگران متوجه میشدند. زمانی که من آنجا بودم، جو بسیار خوب و دوستداشتنیای حاکم بود. اینگمار عصرها ما را به آپارتمانش دعوت میکرد تا با هم فیلمهایی مثل تعطیلات آقای اولو (1953) را ببینیم. یوناس سیما: آیا هنوز هم عدم تغییر هیچ قسمتی از فیلمنامه هنگام فیلمبرداری، برای شما یک اصل است؟ آیا هنوز هم مثل گذشته به فیلمنامه وفادار هستید؟ اینگمار برگمان: اینروزها دیگر فیلمنامههایی از آندست نمینویسم. اینروزها اصلا دیالوگ نمینویسم، فقط نظری کلی نسبت به آن دارم. فیلمنامه چیزی نیست مگر مجموعهای از موتیفها که من همانطور که فیلمبرداری پیش میرود، با بازیگرانم روی آن کار میکنم. تصمیمهای نهایی را من در اتاق تدوین میگیرم، آنجاست که تمام عناصر اضافه را دور میریزم. چیزی که اینروزها
مینویسم، خیلی بینظمتر از فیلمنامههایی است که قبلا مینوشتم. آنروزها به یک سطرِ غیرقابلتغییر میچسبیدم و اگر بد میشد، نتیجهاش میشد آنچه که در «همچون در یک آینه» میبینید: چیزی تحمیلی میشد. اما نور زمستانی تحمیلی نیست. همهچیز سر جای خودش است. خودِ درام خودش را ساخته است و این تفاوت بزرگی است. سایههای نامریی اِسوِن نیکویست: شخصیت فیلمهای برگمان با همچون در یک آینه، بهشدت شروع به تغییر کرد. حضور در جریان چنین فرآیندی، یکی از مهمترین تجربیات من بهعنوان یک عکاس محسوب میشود. بدون شک کار کردن با اینگمار، دید مرا بسیار باز کرد، اما میخواهم به خودم جرات بدهم و بگویم که او در من یک ابزار و روح همزاد خودش را یافت، کسی را یافت که به چیزها، بهمانند خودش فکر میکرد. بعد از تمام شدن فیلم هر دوی ما حس کردیم که باید به همکاریمان ادامه دهیم. فلق و شفق در فیلم همچون در یک آینه حایز اهمیت هستند. گفتم که نور در فلق و شفق متفاوت بود. اینگمار به حرف من گوش داد و در هفته اولمان، ما بلند شدیم و فیلمبرداری را ساعت چهار صبح شروع کردیم. همه گیج و خوابآلود بودند. بعد از دو روز طاقتفرسا
فیلمبرداری در بامداد، گروه به اتفاق به این نتیجه رسیدند که صحنههای بامداد را در وقت غروب بگیریم. یک مشکل دیگر لامپهای پارافین بودند که در بعضی صحنههای عصر استفاده میشدند. مثلا شخصیتها در حال خوردن چیزی یا راه رفتن در فضای باز با نور لامپ پارافین بودند. آنروزها فیلمهای سیاهوسفید حساسیت چندانی نداشتند و بسیار سخت بود که بتوان از آنها نور درستی گرفت. در نهایت، مجبور شدیم که آنها را مجهز به حبابهای الکتریکی کنیم. آنها توسط باتریهایی در یک محفظه در نزدیکی وسط حباب تقویت میشدند. به خاطر دارم که بازیگران شکایت میکردند که به دلیل شوکهای الکتریکی، قادر به تمرکز کردن نیستند. به هر صورت، ما به لحظ تکنیکی موفق بودیم. توانستیم آن تهمایه سربی خاصی را که دنبالش بودیم، بدون کنتراست شدید، به دست آوریم. این اولین فیلمی بود که ما در آن به نور طبیعی رسیدیم و توانستیم جلوههای لکهای همراه با سایههای تقریبا نامریی در سحرگاه سوئد را ضبط کنیم. صحنهای در زندان هست که هیچگاه در نسخه نهایی نیامد. یکی از شخصیتها، که نقاش دیوانهای است، دیواری تزیینشده با کاغذدیواری داشت. هنگامی که خورشید در زمان مشخصی از روز روی
آن میتابید، او فکر میکرد که طرح [روی کاغذدیواری] جان میگیرد، صورتهایی روی آن دیده میشوند و صداهایی به گوشش میرسد. * از کتاب: The Ingmar Bergman Archives, Taschen
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.