هنر گرافیتی امروز ایران با نگاهی به آثار «نفیر»
خیابان بهمثابه گالری
ملیکا توکلی
هانری لوفور در یکی از عبارتهای مشهورش ایده «تحقق هر روز زندگی بهمثابه اثری هنری» را طرح میکند. این اثر هنری جز در زمینهای مناسب نظیر یک بوم نقاشی، یک گالری بزرگ، یک آمفیتئاتر مجهز و هر وسیلهای که امکان تحقق یک اثر هنری را فراهم کند، ممکن نمیشود. اما اگر «شهر» را یک چنین ابزاری در نظر بگیریم، آنگاه با آن چه باید کرد؟ چگونه میشود تکههای پراکنده پازل زندگی را در این زمینه بار دیگر کنار یکدیگر چید؟ آیا باید به کل ویرانش کرد و از نو دست به کار ساختنش شد یا اساسا امکان دگرگونی حتی با ویرانکردن هم موجود نیست؟ دلزدگی و اضطراب جزوی جدانشدنی از خیابانهای کلانشهرهایی هستند که به بیان زیمل شهروندان خود را همچون «پیچ و مهرهای در میان سازمان عظیم اشیا و قدرتها» دربرگرفتهاند. در این بین اگر خوانایی یک شهر از طریق ابزار کالبدی و ارتباط نمادین با شهروندانش آشکار شود، آنگاه تهران شهری ناخوانا برای شهروندانش محسوب میشود. اما این روزها و در حالی که خیابانهای تهران بسیاری از نمادهای خود را از دست دادهاند، تصاویری حکشده در خیابانهای شهر دیده میشود که انگار میخواهند شهر را برای شهرواندنش کمی خواناتر کنند.
اما نه بهواسطه آرامشبخشیدن کاذب در قامت نقاشی دیواریهای طبیعت یا چیزهایی از این دست، که درست برعکس؛ در قامت تصاویری که با بازنمایی اضطراب و اضطرار مسایل شهری، سویهای دیگر از «خوانا» شدن شهر را به تصویر میکشند. برخی از «گرافیتی»هایی که امروز در خیابانهای شهر دیده میشوند، ایدههایی را در خود نهفته دارند که میتوانند هر رهگذری را دستکم برای چند ثانیه متوقف کنند. گرافیتیهایی که غالبا توسط افرادی بینامونشان کشیده میشوند و بعد از چند روزی توسط مسوولان زیباسازی شهر دود میشوند و به هوا میروند تا لابد چهره شهر را از آلودگی این تصاویر پاک کرده باشند. گرافیتی و هنر خیابانی اگرچه در ایران چندان شناختهشده نیست، اما هنری محیطی است که در دهه 1970 در غرب شکل گرفت. ریشه گرافیتی به شکلی که امروزه در خیابانها دیده میشود را میتوان در هنر پاپ (Popular art) جستوجو کرد. اگرچه دقیقا نمیتوان پایهگذاری برای گرافیتی مدرن مشخص کرد ولی میتوان از کسانی چون «کیت هرینگ»، «جین مایکل بسکیات»، « اندی وارهول» و «جکسول پولاک» به عنوان چهرههایی تاثیرگذار در این هنر نام برد. ریشه گرافیتی امروزی در ایران را هم میتوان در
شعارها و شابلنهای انقلابیون دهه50 جست که تا اواخر دهه60 و پایان جنگ بهصورت خودجوش ادامه یافت. کارهای این دوره بیشتر بازنمایی مفاهیم ایثار و شهادت بودند و بر جای جای دیوارهای شهر هم دیده میشدند. این دست آثار بعدها و بهواسطه سروسامانگرفتن نهادهای شهرداری چهرهای رسمی بهخود گرفتند. اکنون میتوان گرافیتی در ایران را به دو بخش رسمی و زیرزمینی تقسیم کرد. کارهای رسمی به سفارش شهرداری و زیر نظر پیمانکاران آن صورت میگیرد. اما در سویی دیگر، کسانی انگشتشمار هم هستند که به صورت زیرزمینی و مستقل و به شیوهای مختلف میخواهند که روایت خود را غالبا از مسایل و دغدغههای اجتماعی بر دیوارهای شهر به تصویر کشند. اما تکنیکهای موجود در ایران برای اجرای گرافیتی با توجه به امکانات فعلی بسیار محدود است که از میان آنها میتوان به نقاشی دست آزاد با اسپری، شابلون، برچسب، پوستر و حجمهای خیابانی اشاره کرد. از جمله گرافیتیهایی که با درونمایهای اجتماعی و غالبا بومی در خیابانهای تهران دیده میشود، کارهایی است با امضای «نفیر» که از اواخر دهه 1380 تا امروز تداوم داشته است. بخشی از گرافیتیهای «نفیر» به کودکانکار پرداختهاند
و در بخشی دیگر از کارهایش، افرادی با سرهای غیرمتعارف که هویت انسانی خود را از دست دادهاند و شکل زندگی ماشینی را به خود گرفتهاند، دیده میشوند. تاکید بر فقر و فاصله طبقاتی نیز از دیگر مضامینی است که گرافیتیهای او در پی بازنمایی آنهاست. هرچند در نقاط مختلفی از شهر میتوان این گرافیتیها را دید اما بیشتر این کارها در دیوارهای مرکز شهر دیده میشوند. اگرچه عمر گرافیتی در دیوارهای مرکز شهر کوتاهتر است و زودتر از نقاط دیگر شهر پاکسازی میشوند، اما احتمالا شلوغی مرکز و نیز حضور دانشگاه هنر در این منطقه از تهران دلیل کثرت گرافیتیها در خیابانهای مرکزی شهر است. گرافیتی در ایران هنوز نه به شکلی گسترده پا گرفته و نهچندان جدی گرفته شده. اما بهعنوان هنری خودجوش در قسمتهای مختلف شهرها و بهواسطه مردمی معمولی و با دیدی معمولی شکل میگیرد و دیوارها را به راه ارتباطی مستقیم میان مردم تبدیل میکند. برای آنها، خیابان گالری این مردم است و دیوارها بوم نقاشیشان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.