|

«تیان آن من» دفاع تمام‌قد کمونیست‌ها از سرمایه‌داری

مریم امیری

انقلاب چین در سال 1949 برای اولین‌بار از طریق کاملا علی‌حده‌ای پیروز شد: محاصره شهر از طریق پیرامون و مبارزه مسلحانه از روستا به منظور فتح شهرها. انقلاب چین به همین دلیل و نیز به دلیل حمایت توده‌های چین که در آن زمان عمدتا دهقان بودند، به انقلابی روستایی مشهور شده است. اما 40سال بعد بزرگ‌ترین چالش دولت کمونیست تا آن زمان در شهر و در یک میدان اتفاق افتاد: میدان تیان آن من شهر پکن. کشتار دانشجویان و سایر توده‌های معترض در آن زمان بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های غرب داشت. خبرها از سرکوب وحشیانه دیگر «کمونیست»‌ها با ولع منتشر می‌شد. دنگ ژیائوپینگ، رییس‌جمهور چین را «قصاب پکن» نامیدند که هرچند برازنده‌اش بود ولی همه چیز را توضیح نمی‌داد. رسانه‌های بین‌المللی وقایع میدان را برخورد میان دانشجویان مدرن و آرمانگرا که خواستار آزادی‌های دموکراتیک هستند و خودکامگان کمونیست تصویر کردند. در غیاب رسانه‌های آزاد درون چین، این روایت سال‌ها روایت غالب از وقایع تیان آن من بود. هرچند نمی‌توان ادعا کرد که اکنون واقعیت ماجرا را همه می‌دانند، اما طولی نکشید که روایت رسانه‌های غربی را روایت متفاوتی به چالش کشید. روایت متفاوت را «ونگ هویی» یکی از سازمان‌دهندگان اعتراضات سال 1989، در کتاب «نظم نوین چین» - انتشار در سال 2003 - ارایه کرد. او توضیح می‌دهد تظاهرکنندگان تنها دانشجویان نخبه نبودند، بلکه طیف وسیعی از کارگران، معلمان و سایر قشرهای اجتماعی را در برمی‌گرفت. او به یاد می‌آورد آنچه آتش اعتراضات را برافروخت نارضایی عمومی از تغییرات اقتصادی به اصطلاح انقلابی دنگ ژیائوپینگ مانند کاهش دستمزدها افزایش قیمت‌ها، بیکاری و «بحران اخراج کارگران» بود. به گفته ونگ، این تغییرات عامل شتاب‌دهنده بسیج اجتماعی سال 1989 بود. ونگ ادامه می‌دهد این اعتراضات فی‌نفسه اعتراض علیه اصلاحات اقتصادی نبود؛ بلکه ماهیت «فریدمنی» و «شوک‌درمانی» آن یعنی بی‌رحمی و سرعت اصلاحات و روند به‌شدت غیردموکراتیک آن بود. ونگ می‌گوید درخواست برگزاری انتخابات و آزادی بیان دقیقا به همین اختلاف نظر اقتصادی مربوط می‌شد. آنچه سبب شد معترضان خواستار دموکراسی شوند این بود که حزب، بدون هیچ اجماع مردمی، دست به تغییراتی زده بود که منجر به تغییراتی گسترده و بنیادی شده بود. اعلام حکومت نظامی در 20 می ‌1989 پیام روشن دولت مبنی بر سرکوب تظاهرات و پیشبرد «اصلاحات» اقتصادی بود. دو هفته بعد در روز سوم ژوئن، تانک‌های ارتش خلق به سوی معترضان میدان تیان آن من هجوم آوردند و آنها را به رگبار بستند. در شهرهای دیگر چین نیز سرکوب مشابهی اتفاق افتاد. از تعداد کشته‌ها و زخمی‌های آن روز هنوز اطلاع دقیقی به دست نیامده است. حزب کمونیست صدها کشته را پذیرفته ولی شاهدان عینی از دو تا هفت‌هزار کشته حرف می‌زنند. سرکوب اعتراضات به همین جا ختم نشد، 40‌هزارنفر در بگیروببندهای متعاقب بازداشت شدند. صدها نفر اعدام شدند. بیش از هر جای دیگر سرکوب در کارخانه‌ها و درمیان کارگران شدید بود. موریس مایسنر می‌نویسد. «بیشتر بازداشت‌شدگان و تقریبا همه اعدامی‌ها، کارگران بودند.» به قدرت رسیدن دنگ ژیائوپینگ در چین از جهاتی مسیر این کشور را به‌کلی عوض کرد. او خیال دگرگونی عمیق ظاهر و باطن چین را در سر می‌پروراند و برای محقق‌کردن آن توجهش به توماس فریدمن و تجربه شوک‌درمانی جلب شد. در سال 1980 دولت او از میلتون فریدمن دعوت کرد به چین سفر کند و برای مقامات بلندپایه حزب و استادان و اقتصاد‌دانان کلاس «اقتصاد بازار آزاد» بگذارد. فریدمن از مقامات چینی می‌خواست تا از الگوی هنگ‌کنگ پیروی کنند که به‌زعم او «با وجود عدم برخورداری از دموکراسی از آمریکا آزادتر است، زیرا دولت در اقتصاد دخالت نمی‌کند» طبق این تعریف حزب می‌خواست عرصه اقتصادی را به روی مالکیت خصوصی و مصرف‌گرایی بگشاید و درعین حال همچنان عنان قدرت را در دست خود حفظ کند. مقامات بلندپایه حزب در صف اول فروش دارایی‌های دولتی بودند و روشن است که چرا اکنون همه ‌میلیاردرهای چین به حزب کمونیست منسوب هستند. در سال 1983، دنگ دروازه‌های کشور را به روی سرمایه‌های خارجی گشود و از حمایت دولتی از کارگران کاست. همزمان دستور داد نیروی 400‌هزارنفری «پلیس مسلح مردمی» یعنی جوخه سیار ضد شورش تشکیل شود که وظیفه‌اش درهم شکستن همه مظاهر «جنایت اقتصادی» یعنی اعتصاب و اعتراض بود. در اواخر دهه 80 اوج‌گیری نارضایتی از سیاست‌های بازار آزاد، سرانجام منفجر شد و سراسر کشور را درنوردید. از جمله بزرگ‌ترین اجتماع اعتراضی در میدان تیان آن من در پکن شکل گرفت که فرجام آن در پیش آمد. واقعه تیان آن من به نوعی جاده‌صاف‌کن اقدامات شدیدتر حزب کمونیست برای «اصلاحات اقتصادی» شد. پنج روز پس از سرکوب خونین تیان آن من، دنگ در نطقی تکلیف همه چیز را روشن کرد: «کوتاه سخن! اصلاحات آزمایشی بود که سربلند از آن بیرون آمدیم. شاید این رویداد تلخ قادرمان کند تا با گام‌هایی استوارتر، مناسب‌تر و حتی سریع‌تر اصلاحات و سیاست درهای باز را پیش ببریم» از نظر دنگ دیگر مانعی برای «بازار آزاد» وجود نداشت. پیش از کشتار تیان آن من، دنگ مجبور بود درمورد برخی اقدامات قدری جانب ملایمت را بگیرد. اما سه ماه پس از کشتار، دیگر ملاحظه‌ای در کار نبود. علاوه بر این به توصیه فریدمن مقررات‌زدایی از قیمت‌ها نیز به اجرا درآمد. به زبان تئوری «شوک‌درمانی» فریدمن، شوک ناشی از قتل‌عام ژوییه 1989، شوک درمانی اقتصادی را امکان‌پذیر کرد. فریدمن حدود یک‌سال پیش از کشتار تیان آن من دوباره به پکن سفر کرد. او با رهبران حزب کمونیست دیدار کرد و توصیه‌اش به آنها دقیقا همان بود که به پینوشه کرد: در مقابل فشارها تسلیم نشوید و حتی یک آن تزلزل پیدا نکنید و در یک کلام «شوک‌درمانی بیشتر، نه کمتر، ضروری است.» تجربه میدان تیان آن من نشان می‌دهد چگونه سیاست‌های «بازار آزاد» به شیوه شوک‌درمانی توسط هر دولتی به اجرا درآید نتایج مشابهی به بار خواهد آورد. از دولت دست راستی پینوشه تا کمونیست‌های چین. تجربه‌های اولیه و متاخر چنین سیاست‌هایی همگی ناظر بر این واقعیت است که بی‌سرکوب وحشیانه اعتراضات مجال تحقق ندارند. فریدمن خود توضیح می‌دهد که به یکی از روزنامه‌های دانشجویی که از او به دلیل توصیه‌هایی که به پینوشه کرده بود، به‌شدت انتقاد می‌کردند نامه‌ای نوشت و معیارهای دوگانه آنها را محکوم کرد. او نوشته بود: «به هر حال من به شیلی و چین توصیه‌های مشابهی کردم، حالا برای ارایه توصیه‌های اقتصادی به چنین دولت اهریمنی‌ای باید خود را برای سیل اعتراضات آماده کنم؟»
منبع: نائومی کلاین، دکترین شوک، ترجمه مهرداد خلیل و میرمحمود نبوی، 1389

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.