|

قدرت مردم، بالاتر از مردان در قدرت

سودابه رخش

«تمام تاریخ بشریت... تاریخ مبارزات طبقاتی بوده است، مبارزه‌ای بین استثمار‌کننده و استثمارشده، جنگی میان طبقه ستمگر و طبقه ستم‌کش» مانیفست کمونیست، 1848 این کلمات حالا در عصر تکنولوژی هم بوی تازگی می‌دهد. بیش از یک‌ونیم قرن از طرح این مانیفست می‌گذرد اما نبرد همچنان همان نبرد است هرچند در برخی موارد فرم و محتوای آن متفاوت است. یکی از اشکال متحول شده این مبارزه، جنبش اشغال است. جنبشی که بسیاری تاریخچه آن را تا اشغال میدان «تیان آن من» چین عقب می‌رانند اما اشغال میدان «التحریر» مصر روح تازه‌ای در کالبد این جنبش دمید و اشغال «وال‌استریت» هم آن را به قلب تپنده کاپیتالیسم رساند. شکی نیست که اعضای این جنبش در حال حاضر در آمریکا کمتر از زمانی هستند که اردوگاه‌ها برچیده شد، دو سال پس از کمپ‌زنی جنبش اشغال وال‌استریت در پارک «زاکوتی»، کیسه‌خواب‌ها و بلندگوها رفته‌اند اما ایده‌ها را نمی‌توان از دور خارج کرد. این جنبش همچنان زنده است و هرگاه محملی فراهم شود مبارزه با ساختار اقتصادی مسلط را از سر می‌گیرد. اگرچه کمتر کسی می‌تواند به درستی آینده جنبش اشغال را پیش‌بینی کند اما جنبش‌های اینچنینی در جاده‌ای به درازای تاریخ قدم نهاده‌اند و روزی ثابت خواهند کرد که قدرت مردم بالاتر از مردان در قدرت است. بی‌تردید با وجود کاستی‌های جنبش اشغال، گشودن بحثی در مورد نابرابری‌های اجتماعی و دیکتاتوری مالی و شکستن قداست کاپیتالیسم آن هم در آمریکا که داعیه‌دار آن است، خود موفقیتی شگرف است. از این دست جنبش‌ها حقایق جدید می‌سازند و پاسخ‌های نو تولید می‌کنند. صحبت‌کردن درمورد نابرابری‌های اقتصادی و اختلاف طبقاتی در کشوری که با تکیه بر رویای آمریکایی می‌خواهد تمایزات طبقاتی را اندک جلوه دهد دشوار است، جنبش اشغال واقعیت عریانی را پیش روی تمام جهان گذاشت. واقعیتی که آمریکایی‌ها هر روز با آن روبه‌رو بودند اما هیچ‌گاه تا به این حد نتوانسته بودند به جنگ آن برخیزند. بسیاری از فعالان لیبرال و نئولیبرال، سرمایه‌داری را پایان تاریخ می‌دانستند و حالا شاید بتوان جنبش اشغال را پایان «پایان تاریخ» نامید هرچند در ابتدای آغازند. تاکنون توضیحات مختلفی درباره عوامل پدیدآورنده جنبش اشغال و سرایت آن به کشورهای مختلف برشمرده شده است اما آنچه بیش از همه، ناظران بر آن اتفاق‌نظر دارند درخواست «برابری و عدالت» است. به گفته رسانه‌های پوشش‌دهنده جنبش، اعتراض اصلی شرکت‌کنندگان در این اعتراضات «بی‌عدالتی‌های اقتصادی و نابرابری درآمد» بوده است. درواقع جنبش می‌خواهد تولید در خدمت رفع نیازهای انسان آزاد را جایگزین تولید برای کسب سود بیشتر کند. اما بسیاری پا را از این نیز فراتر نهاده و هدف غایی جنبش اشغال (به‌ویژه اشغال وال‌استریت) را سرمایه‌داری جهانی و چگونگی عملکرد آن می‌دانند. «حمله‌ای بر ایده روشنگری»، ایده‌ای که «عقلانیت» را به‌عنوان منبع حقیقت در شالوده قرار می‌دهد. اما جنبش اشغال «مردم» را «سرمنشا حقیقت» می‌داند. با این حال کاستی‌های جنبش اشغال را هم نمی‌توان نادیده گرفت. کاستی‌هایی که بسیاری از مطالبات این گروه را در حد خواسته باقی گذاشت. یکی از انتقادها به جنبش اشغال، تنوع اهداف این جنبش بود؛ این جنبش در مکان‌های مختلف، منافع و اهداف متفاوت داشت. اما از دیگر سو برخی تنوع را برای جنبش‌های بزرگ مفید می‌دانند. به عقیده این دسته، دو اصل کلی برای هدایت جنبش‌های اجتماعی وجود دارد: باید بزرگ باشند و متنوع و هنگامی که جنبش‌های حاشیه‌ای خود را به جریان اصلی برسانند و احزاب مختلف در یک انجمن مشترک از مخالفان جمع شوند، زمانی است که آنها موفق می‌شوند. یکی دیگر از انتقادها به جنبش اشغال نداشتن رهبر است. نداشتن رهبر این جنبش را در فهرست‌کردن اصول و خواسته‌هایشان ناتوان و از تغییرات سیاسی مستقیم جلوگیری کرده است. به عقیده این منتقدان اگرچه توده‌ها سرمنشا حقیقت هستند اما بدون وجود رهبری رادیکال پیش‌شرط‌های گسست عمیق فراهم نمی‌شود. برای این دسته تصور خردجمعی و خودرهبری و سازمان‌یابی خارج از تعاریف جامعه طبقاتی ناممکن است. هرچند طیف دیگری همین امر را هم در زمره موفقیت‌های جنبش اشغال طبقه‌بندی می‌کنند و براین باورند که این جنبش خود را از قالب سنتی احزاب و ساختارها فراتر برد از همین‌رو طیف گسترده و مختلفی را به زیر چتر خود آورد؛ از چهره‌های برجسته روشنفکری چون نوام چامسکی، اسلاوی ژیژک، ديوید هاروی گرفته تا بی‌خانمان‌ها و پایین‌ترین اقشار اقتصادی جامعه. جنبشی که شهروندان معمولی را به فعالان سیاسی تبدیل کرد اما تا تکامل خود فاصله زیادی دارد. «اریکا جنووث»، دانشیار دانشگاه «دنور» صد مورد مبارزات غیرخشونت‌آمیز مهم را از سال 1900 تا 2006 مورد مطالعه قرار داده و به برخی عوامل شایع موفقیت این حرکت‌ها پی‌برده است. به‌گفته «جنووث» اگرچه معترضان خواهان تغییر ماهیت دموکراسی آمریکایی هستند اما بزرگ‌ترین تفاوت بین بسیاری از جنبش‌های اعتراضی موفق و جنبش اشغال این است که بیشتر موفق‌ها برای سرنگون‌کردن رژیم‌های دیکتاتوری برپا می‌شدند. این انتقاد البته تنها به جنبش اشغال وال‌استریت محدود نمی‌شود. «اسلاوی ژیژک» که خود پای ثابت جنبش اشغال بود مشکل را سیستمی می‌داند که شما را به فاسد بودن تشویق می‌کند. ژیژک انتقاد خود از جنبش اشغال یونان را در کتاب «سال رویاهای خطرناک» اینگونه بیان می‌کند: «معترضان میدان «سیانتاگاما»ی یونان بر فضای آزادی برابری‌طلبانه تاکید کردند، فضای عمومی‌ای که در آن همه به یک میزان فرصت حرف‌زدن دارند. اما زمانی که در این مورد که بعد از این چه باید بکنند و چگونه از یک اعتراض صرف فراتر روند به بحث نشستند، اجماع این بود که نیازی به یک حزب جدید یا تلاش برای به‌دست آوردن قدرت دولتی نیست، بلکه یک جنبش مدنی مورد نیاز است که هدفش اعمال فشار بر احزاب سیاسی موجود است.» به اعتقاد ژیژک: «واضح است که این فشار برای سازماندهی مجدد زندگی اجتماعی کافی نیست. برای انجام این امر به گروهی قوی نیاز است که بتواند سریع تصمیم بگیرد و با هر نیرویی که ممکن است نیاز باشد به آن تحقق بخشد.» در واقع به‌سرعت می‌توان یک تظاهرات و اعتراض را سازمان‌دهی کرد اما بدون مکانیسم‌های موثر برای اجرای راه‌حل‌های ساختاری این اعتراض‌ها چه فایده و نتیجه‌ای دارد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.