|

حیات و مرگ یک «حضور معترض»

مریوان حلبچه‌ای

مرگ شیرکو بیکس شاعر بزرگ کرد شاید بزرگ‌ترین مصیبت قرن برای جامعه‌ ادبی کرد باشد، زیرا شیرکو بیکس با بیش از نیم‌قرن کار پربار ادبی‌اش حجم بسیار وسیعی از جغرافیای گسترده شعر معاصر کردی را به‌ خود اختصاص داده‌ است. بیکس با نوشتن بیش از 10هزار صفحه‌ شعر، ترجمه‌ چند کتاب، مدیریت چندین مجله‌ و با کارنامه‌ای درخشان در زمینه روزنامه‌نگاری فرهنگی، تبدیل به‌ چهره‌ای یگانه‌ در ادبیات معاصر کرد شده‌ بود. شیرکو بیکس در سال 1940 در سلیمانیه‌ به‌ دنیا آمد از مادری کرد که‌ روزگاری شیرکو «تنها کردستان و چشم»های روشن زیبا و گرم او را برگزید و پدری شاعر به‌ نام «فائق بیکس» که‌ در آن زمان یکی از میهنی‌ترین شاعران کرد بود. بیکس اولین شعرش را در 17سالگی در روزنامه‌ ژین منتشر می‌کند و پس از آن در سال 1968 اولین مجموعه‌ شعر خود را تحت عنوان «مهتاب شعر» که‌ بیشتر تحت تاثیر شعر گوران است به‌ چاپ می‌رساند. سال 1969 با نسرین احمد ازدواج می‌کند و در سال 1974 به‌ همراه تعدادی از دوستانش از جمله‌ حسین عارف، کاکه‌ مم بوتانی و جلال‌ میرزاکریم، بیانیه‌ روانگه‌ (دیدگاه) را منتشر کرده‌ و خواهان نوگرایی و تغییر بنیادی در ادبیات کردی می‌شوند. شعر شیرکو را باید «شعر زبان» نامید، شعری که‌ توانایی‌ها و امکانات بیشتری به‌ زبان کردی بخشید. اندیشه‌ والای بیکس و کارکردنش با زبان در حیطه‌ شعر چنان وسیع بود که‌ او مدام با کلمات در حال مبارزه‌ برای ابداع فرم‌ها و قالب‌های جدید شعری بود. او باور داشت هیچ مرزی برای چگونه‌ شعرسرودن وجود ندارد و باید کوشید از طریق زبان شعری و ایجاد فضای شاعرانه‌ در فرم‌های متفاوت شعر سرود. همین هم باعث شد در اواخر دهه‌ 80میلادی به‌ این فکر بیفتد که‌ فرم دیگری از شعر خلق کند. سرانجام به‌ این مهم نایل آمد شاهکار خود یعنی رمان شعر «در بند پروانه» را تقدیم ادبیات کرد. بیکس این تجربه‌ را که‌ تجربه‌ بسیار موفقی شد تا آخر حیاتش ادامه‌ داد و بیشتر از 12‌دفتر شعر در این قالب شعری نوشت. رمان شعر‌های شیرکو بیکس با استفاده‌ از عناصر قدرتمند دراماتیکی، زبان ویژه‌ روایت، استفاده‌ از ژانر‌های گوناگون ادبی از جمله‌ نمایشنامه‌ داستان فیلمنامه‌ مونولوگ (تک‌گویی) و خلاصه‌ با زبانی کاملا شعری تصاویری بسیار زیبا و شاعرانه‌ خلق می‌کرد. این نوع شعر که‌ خاص خود او بود تعداد زیادی هم‌نسلان شیرکو و شاعران نسل بعد را تحت‌تاثیر قرار داد. عناصر اصلی شعرش را آزادی، زن و طبیعت تشکیل می‌دهند، در 50سال تجربه‌ شعری او کمتر لحظاتی را می‌بینیم که‌ سرشار از سخن‌گفتن و تعمق در این سه‌ عنصر نباشد. اشعار بیکس در برگیرنده‌ تاریخ تراژدی‌ها و فجایح ملت کرد است، از فاجعه‌ حلبچه‌ و ژینو ساید انفال گرفته‌ تا آوارگی‌ها و دربه‌‌دری‌های پی‌درپی کرد‌ها، خلاصه‌ بر آن بود‌: «کرد باردار قصه‌‌ای دو قلوست: مبارزه‌ و مظلومیت، راه و کوچ، رنج و نبرد.» طبیعت در اشعار او به‌ اشکال گوناگون حضور می‌یابند و در شخصیت‌های گوناگون به‌ سخن می‌آیند و آزادی زنان همپای آزادی طبیعت در تمام اشعار او حضوری همیشگی دارد. این امر را در کتاب ماقبل آخرش تحت عنوان «اکنون دختری میهنم است» به‌ وضوح می‌شود دید. به‌ باور من این دفتر شعر مانیفست نهایی او است در این دفتر شعر شیرکو به‌ اوج خلاقیتش در شعر می‌رسد و با وصیتنامه بسیار زیبایش آن را کامل می‌کند، وصیتنامه‌‌ای که‌ انگار ادامه‌ همان فضای دفتر شعر «اکنون دختری میهنم است» می‌باشد. او در وصیتنامه‌ خود می‌گوید می‌خواهد بعد از مرگش در پارک آزادی در میان هزاران دختر و پسر عاشق شهرش به‌ خاک‌سپرده‌ شود. شیرکو بیکس با مرگش دیگر بار متولد می‌شود و به‌ نسل‌های آینده‌ زندگی جدیدی را آغاز می‌کند همان‌گونه‌ که‌ گوران پدر شعر نو کرد با چند نسل بعد از خود زیست و هم‌اکنون هم در بین ماست. شیرکو بیکس، کس همه ماست همانگونه‌ که‌ با همه‌ و برای توده‌ مردم و اعتراض حضوری همیشگی داشت، تا ابد هم هر جایی ظلم و ستم، فقر و جهالت، نابرابری و پایمال‌شدن حقوق زنان و کودکان حکمفرما باشد او «حضوری معترض» دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.