او و شعر او، تو و شعر تو
محمدرضا کلهر
گاه نیمشبان، با چشمانی خیره به دیجوری آسمان بیستاره سرزمینی زخمی و گاه گوش به صدای وزش مارسان نسیم در میان بوتههای مصدوم بیشهای مجروح؛ بهوهم یا بهواقع؛ یقینا1 و به بسیاری از زمزمههای بازمانده در «زیگورات»های باستانی سرزمینش گوش جان سپرده بود، به مزامیر2 و سرود و نواهای مانای بازمانده «ماد» در «حیران»ها در «هوره» در «بالاد» و نغمههای آیینی که سینهبهسینه از اعماق قرون برآمده بودند، به متل و حکایتهای حاکی از رنج رهنمونش میکردند... پس برای همین بود که به الهامهای همیشگی در شعر قلبا باور داشت، برای همین بود که خیره میشد به درخت، به بلوط به سنگ، به کوه و به آب و دریایی که در کردستان نبود و در سوئد وقت کوچ، مدام خیرهاش میشد و این خیرهگی به سرزمین شعر رهسپارش میکرد. صداهایشان و نواهای بطئی آنها را تمیيز میداد، حتی به خود آزادی مینگریست که به خیال، حتی به هیبت یک مرد مصمم در «سلیمانیه» در کوچهای شبانه قدم میزد، به ابرها مینگریست تا شعرش ملهم شود از بارش از برف از بوران حتی... برای همین است که هیچ شاعر مدرنی در خاورمیانه به اندازه او رفیق بدوی طبیعت پیرامونش نبود! بیتردید، ترنم و ترانههای
ملتش را بارها شنیده بود، با خویش به دفعات و مکرر نجوایشان میکرد با سوگمرگ و «مور»3 مادران مردمش بارها بغض کرده بود و مثل یک مرد، درست مثل یک مرد، درست گریسته بود در خلوت قلعه بزرگ تنهاییاش. این تنهایی و تفاوت در شعرش عیان است؛ از آن نوع تنهایی که انگار، آدمی بیسلاح و اهل معرفت، ناگاه خود را میان معرکه سرسام گرفته مسلسل و غرش تفنگ در تنگهای تنگ ببیند که دیگر، گریزی نیست و عجیبگیر افتاده است؛ شعریت شعرمحض او آنها که نشانی از جنگ و جنون ندارند، چنینند... او با کلیدی گریسته بود که میتوانست فتح باب باشد در روزگاری که دروازههای شهر را به توپ میبندند. برای همین است که سکوت و غرقهشدنها در شهود و تجلی عارفانه در شعر او نادر است! شعر او شعری است که در برابر تاریخ و داوری زمانه میایستد، شهادت میدهد، محکوم میکند، مدام و بیامان گواهان را احضار میکند، با انگشت اشارهاش نشان میدهد که غافلان ببینید آن پوتین بازهم برای هزارمین بار پایمال کرد، آن غنچه را آن تازه شکوفه را، آن پوتین پایمال کرد شعر را، آن پوتین دهان آن کودک واکسی را که ترانه میخواند غرق خون و خُرده دندان میکند. او کابوس میدید همه عمر،
خوناب میدید همه روز در بازار «سلیمانیه» در قلعه «هولیر». نمیترسید اما پروای پرنده داشت! که مبادا با شلیک شاهینی گلولهای، پرواز را دیگر نتوان به خاطر سپرد! برای همین بود که همه عمر پروای پرواز داشت. سرودههایش که به صدق؛ مصداق درد و درک عمیق سرزمین همیشه سوگوارش بوده است، همین را تاکید میکند. گویی «گوسان»4ها همیشه با او بودهاند در ذهنش و قلبش و به او «سمر»گویی سرزمینش را میآموختهاند، برای همین است که افسانهها و اسطورههای ملتش در شعرش موج میزند. برای همین است که گاه در شعرش نقالی و طنازی میکند تا آنها را به شایستگی تعریف کند! برای همین است که زیاد دربند تکنیک و فرم نیست و این مهم است که برای او مهم نیست! در این روزگار عسرت او مصمم بود که بسراید. مصمم بود با «مم و زین»5 همه عمر عاشق بماند. مصمم بود «بیت» «برایموک»ازابیات کهن کردی، بر «سوتماک» بر خاک سیاه تازه سوخته، با نمایشی از «لورکا» را پیوند بزند، بیامیزد. برای همین بود که سراغ «لورکا» رفت، خیلی شبیه همند نه در شعر در شعور شعر! و نمایشنامه لورکا را به کردی برگرداند! او کنار دریایی در شمال اروپا، به اندیشه غرقه میشود که آخر چرا روزگار آدمی به
آنجا رسیده که حتی رویا را انفال میکنند! با آن مرد در حلبچه خفه میشود اما در شعرش عین نفس جنایت میمانَد که لال شود. سکوت، هیچ وقت در شأن شاعریاش نبود، حتی فریاد میزد در شعرش؛ برای همین است که در شعر او تاریخ حضوری قاطع دارد. در شعر او زندگی در برابر مرگ میایستد. در شعر او زبان زیبای کردی عاشقانه سما7 دارد در برابر تعریب بعثی... در شعر او تخیل واقعی در برابر واقعیت وقیح همیشه مقاومت میکند. فاجران انفال حلبچه را به انجامی ابلیسی رساندند، فکرش «رستم» را زمینگیر میکند اما او برخاست با زایش یک چشمه برخاست، در سنگلاخ یک شیب سنگی سخت، شعرش میجوشید و جاری میشد، در برهوت و پیرامونه ضدشعر خاورمیانه و در بطنش کردستان. برای همین است که شعرش به اصطلاح «جوششی» است و او، هیچوقت به الحاح نکوشیدکه شعر بگوید، یعنی شعرش هرگز «کوششی» نبود تصنعی نبود، سرریز میشد در ذهنش و زبانش، خاصه در خاورمیانه که در ذات خویش در جغرافیای خویش اساسا شعرخیز است. اصلا مهد شعر و مزامیر است اینجا، مگر «هزار و یک شب» از عمر دیرسالش، این ناحیه، به تولد قصه نگذرانده بود! مگر اینجا مهد شعر و قصه جهان نیست؟ اما فاجعه، جنگ، نفت، سفاهت،
سفاکی و گرسنگی و بمب و مساله مبرم و دایمی کُرد... هیچ وقت فرصت دست نداد که بیش از این بیافریند! بیش از این بسراید! هرچند وارث دردهای عظیمی بود اما در قیاس با آن، میراث روایتش اندک نیست، آخر او در شعر روایت میکرد، یک روایت حسی و عمیق. روایتش متعهدانه است از نوع «ژان پل سارتر»ی! مگر نه اینکه واژهها اعمال شاعرند. اصلا قصهپرداز بود و برایش در این سرودهها و قصهها واژه، خود «عمل» بود. زمانی گفته بود: «شعر جهانی از شاعر آغاز میشود شعری که نتواند در زادگاه خویش زندگی کند و دردل مردم موطنش رسوخ کند نمیتوان آن را شعر جهانی نامید» و او خود نمود بارز این سخن خود بود. و اما پیش از اینکه مرگ کارش را تمام کند، چند دفتر شعر تمام کرده بود و این یعنی بعد از این هم جاودانه خواهد ماند. در «پیرمرد و دریا» اثر جاودانه «ارنست همینگوی» آمده است که: - چه چیز تو را شکست داد؟ / - هیچ، زیاد دور رفته بودم. این اثر را او به کردی ترجمه کرده بود و نمیدانست که خود خیلی دور رفته است. کسی نتوانست به او برسد اما اگر باز نگردد چه؟ ... اگر... اگر... سخت است که به سادگی با فعلی به زمان ماضی مثل «بود» و ضمیری غایب چون «او» این متن به
اتمام برسد! اما گریزی نیست، او «شیرکو بيكس» شاعر بود. و این فعل ماضی و عدم حضور، اصلا خوشایند نیست؛ پس برای همین است که مینویسم؛ «تو»، «شیرکو بيكس» شاعر «هستی». پینوشتها: 1-این متن تنوین ندارد. 2-مزامیر، جمع مزمار. نایها و دفها یا سرود و آواز نیکو. نیها که آن را مینوازند. در عرف جمع ساز مطربان را گویند. به نغمههای مزامیر عشق او مستم / شراب وصلت دایم مرا شدهست حلال. (سنایی) 3-مور به کردی به معنی مرثیه و سوگمرگ است. 4-«گوسان» یا بدیههسرا یا «کوسان» نام نقال قدیمیاند که اشعار ملی، حماسی یا عاشقانه را به همراه سازهای موسیقی سنتی نواخته و حماسهسرایی میکردند. 5-«مَم و زین» نام یکی از داستانهای منظوم عاشقانه به زبان کردی کرمانجی سروده «احمد خانی» است، که در سده۱۷ نوشته شده است. مم و زین را بهترین متن به زبان کردی کرمانجی دانستهاند. مم و زین داستان مهر پرشور دو دلدار به نامهای «مم» و «زین» است که این دو در پایان قصه تراژیکشان در ناکامی جان میسپارند. صحنه این داستان در کردستان شمال عراق و کردستان جنوب ترکیه است. 6-سوتماک به کردی به معنی سوختگاه است و از مضامین شعر او بود. 7-دهخدا میفرماید:
نبرد کردن. مخالفت کردن. نزاع کردن و... 8-این نقل از «شیرکو بيكس» در مصاحبه با «فریاد شیری» آمده است. منتشر در «فرهنگ کردستان» به سردبیری محمدرضا کلهر، سال دوم شماره 5 و6 بهار 1380
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.