ایدههایی درباره «شیرکو بيكس» و زبان
زبان چون سرزمین
منصور تیفوری
١- آنه آید، بازمانده تروا، که بر دوشش وطنش را حمل میکند و توسط جنگاوران آگاممنون تحت تعقیب قرار دارد، با شفاعت خدایان اجازه مییابد که برای خود جایی بنا نهد و آوارگیاش را پایان دهد، او چنانکه ویرژیل میگوید، رم را بنا خواهد نهاد. اما برای او از طرف فاتحان شرطی گذاشته شده است، او از آن پس دیگر تنها با یک دهان سخن خواهد گفت، از این پس تنها به لاتین سخن خواهد گفت: «و همه لاتین شده، نخواهند داشت بهجز یک زبان - ویرژیل، آنه آید.» هانا آرنت در مصاحبهاش با کونتر گوس به این ایده برمیگردد. هنگامی که گوس از او میپرسد که از اروپای قبل از جنگ جهانی دوم برای او چه باقی مانده است، بعد از اندکی تامل پاسخ میدهد: چه باقی مانده؟ زبان باقی مانده است. آنه آید زین پس به لاتین سخن خواهد گفت، آرنت نیز وطنش را تنها بهمثابه زبان زین پس خواهد زیست. شیرکو چنین میزید، او سرزمینی ندارد، او آنچه به کف دارد زبانی است که هست و نیست، زبانی میان عدم و هستی، نوعی ژارگون. ژارگون ابتدا به زبان کولیان خطاب شد، کسانی که شهروندان، زبان آنها را نمیفهمیدند، کسانی که از دور آمده بودند و زبان آنها هیچ رسمیتی نداشت. اما در وضعیتی که شیرکو
قرار است بنویسد، تمام نوشتههای او و آنچه او چون میراث بر دوش خود دارد، همه ژارگون است، زبان غیررسمی، زبانی که زبان نیست. به اینگونه او از نسل آنه آید است، که هرچند هم حرف بزند تنها از یک دهان حرف زده است و زبانش چیزی نخواهد بود جز یک ژارگون، چرا که زبان باید زبان یک دولت/ وضعیت باشد. او چون سرزمین تنها زبان را دارد و در آنجا سکنا میگزیند، اما چون آنه آید که امیدی به بازگشت ندارد و باید جهانش را بنیان نهد، او نیز وطن نداشته را در زبان برمیسازد، اما آنچه دارد چیزی نیست جز همین مشت کلمات برای برساختن. رم او نه در زبان بلکه خود زبان است، خلقی است از عدم، به زبان آوردن زبانی که تنها ژارگون و زبان پاریا بوده است. ٢- آرنت در مقالهای دیگر از مجموعه سنت پنهان به نام ما دیگر پناهندگان، یهودیان را پاریای همیشگی مینامد، مردمی که در طول تاریخ در همهجا بیرون از کاست قرار گرفتهاند و هیچ دولت/ وضعیتی آنها را بازنمایی نکرده است، به همینخاطر میتوان گفت که زبان آنها نیز گونهای ژارگون است، آنها بر دوش ژارگونی را دارند که با آن سخن نمیتوان گفت. شیرکو به مردمی و زبانی تعلق دارد که پیشاپیش پاریایی همیشگی است و هیچ
دولتی آن را بازنمایی نمیکند، بازمانده همیشگی گفتار دولت - ملت، آن هسته سیاهی که نمادین نمیشود و قدرت بنای خویش را حول نمادینکردن او سامان میدهد. او از این لحاظ نماینده پاریا و خود یک پاریاست. اما پاریاها بیشتر از آنچه به چشم میآید در خود توانایی نهفته دارند، پاریاها وضعیت آوارگی همیشگی و نانمایندگی را نمایندگی میکنند. این همان بحثی است که آرنت در همان مقاله نام برده به آن میپردازد. او از پاریاها نام میبرد، کسانی که در صدر آنها برای آرنت کافکا قرار دارد، که در سنت یهودی آوارگی همیشگی و هوش و جهانوطنی را نمایندگی میکنند. در سوی دیگر پارونو یا تازه به دوران رسیدهها قرار دارند که در فکر انطباق با هر وضعیت ممکن و هر هویتی هستند. شیرکو با قرار گرفتن در این زبان، با انتخاب جبهه ژارگون و نارسمی، پاریایی همیشگی در دل زبان کردی باقی میگذارد، یا این زبان را به زبان پاریاها بدل میکند، او ایده سرزمین پاریاها را در دل زبان به شعر بنا مینهد و زبانی میسازد که اگرچه زبان شعر است، اما قابل تقلیل به زبان دولت/ وضعیت نیست. همان چیزی که گرشولم شولم درباره زبان عبری و گویی در دفاع از سنت پاریاها گفت: زبان روزی
انتقام خویش را خواهد گرفت. شیرکو زبانی را بنیان نهاد که تنها بهمثابه پاریا میشود آن را زیست. ٣- «من همیشه میدانستهام که این مردم لحظهای بعد از آزادی باقی نخواهد ماند.» در همان مصاحبه با کونتر گوس و در گفتارش درباره لسینگ، آرنت همین ایده را تعقیب میکند، ایده دفاع از سنت پاریاها و از این منظر به نقد دولت مینشیند، فرمی از حیات سیاسی که او هزینه آن را اگرچه میپردازد «اما نه با خیال راحت و از ته قلب.» جهان بعد از شیرکو، در آن بخش از کردستان که او زیست، به جهان تازهبهدورانرسیدهها برخورد، جهانی با پلیس و نفت و رسانه خاص خویش، جهانی که ساختن آن دیگر به متخصصان و نهادها، پلیس و شرکتهای نفتی و مدیران رسانهها واگذار شد و در این جهان باز این همان سنت پاریا بود که نزد شیرکو در اوج خویش متبلور شد و مقاومت کرد و بر ارزشهای جهانوطن و فرازبانی و سرزمینی تاکید کرد، همین سنت بود و هست که در بطن زبان بذر آزادی و عدالت برای همیشه بهجای گذاشته، سنتی که از بدو تکوین نگارش به این ژارگون/ زبان، از احمد خانی تا مولانا خالد نقشبندی، از ترانهخوانانی که به نام فولکلور در میراث صلب و سنگ میشوند، باز در مقابل جهان
پارونویان تازه بهدورانرسیدهها، جهان پلیس، مقاومت میکند. جهانی که زبان شیرکو باز در آن ژارگونی بیش نیست. سنت پاریا در کردستان تاریخی دراز از نفی بلد و با خود بردن زبان چون وطن، یا در خانه ماندن و به ژارگون سرودن با خود دارد، این سنت در ادبیات کردی محتوایی به زبان تزریق کرده یا زبانی را زاده است که بهسختی حتی قابل ترجمه است، سنتی که انسان و زبان انسان را در آوارگی میداند، حتی اگر او در خانه خود باشد. جهان بعد از شیرکو، جهان اکسونموبیل و نهادهای عریض و طویل است و، این انگار تقدیر ستارگان پاریاست که در دل زبانها وعده رهایی را زنده نگه دارند، درست به این معنا که «مردمان رستاخیز زبان مسیحایی را سخن نخواهند گفت، بلکه آن را جشن خواهند گرفت»، یعنی روزی که دیگر زبانی نیست. ٤- زبان شیرکو، در مقابل هر شیئیانگاری و صلبشدنی در وضعیتی خاص، با بذری که در دل زبان کردی نهاده است، مقاومت خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.