|

یاد «ویکتور خارا» زنده است

تلاش «شاملو» اگر نبود، ما حتی معاصران مرگ «ویکتور خارا» هم نبودیم، چه رسد به آن زمان که این گیتاریست شیلیایی، ترانه‌هایش را موتور محرکه بزرگ‌ترین جنبش مردمی آمریکای‌جنوبی کرده بود. شاملو، صبح چهارم مرداد58 برای اولین‌بار نام این گیتاریست بلندآوازه را از طریق «کتاب جمعه» به گوش ایرانی‌هایی رساند که سرودخوان انقلاب خویش بودند. عبارت‌های موجز شاعر «هوای تازه»، راوی مرگ خون‌چکان ویکتور خارا بود: «پس از کودتای سازمان جاسوسی سیا در چلی (١١ سپتامبر ۱۹۷۳)، او را همراه پنجاه هزار نفر از جوانان مبارز آن کشور در استادیوم بزرگ سانتیاگو زندانی کردند. رییس زندان که سرودهای هیجان‌انگیز «خارا» را شنیده بود، به‌ هنرمند گرفتار نزدیک شد و از او پرسید آیا حاضر است برای رفقایش گیتار بزند و سرود بخواند؟ ... ویکتور خارا، در حالی‌ که دستان خونریزش را در آسمان حرکت می‌داد از هم‌زنجیران خود خواست که با او همصدایی کنند و آنگاه آواز پنجاه هزار دهان به‌ خواندن«سرود وحدت خلق» که ویکتور خارا تصنیف کرده بود در استادیوم سانتیاگو طنین افکند. هنوز سرود به ‌پایان نرسیده بود که گروهبانان جسد نیمه‌جان ویکتور خارا را به‌گلوله بستند.» حالا آیدا آن سوی خط است، آرام و با حوصله به سوال‌های پراکنده‌ای جواب می‌دهد که نه یک خبرنگار، بلکه یکی از مشتاقان آن نوار قرمزرنگ از او می‌پرسد. کدام نوار؟ همان سه نوار دکلمه ترانه‌های ویکتور خارا که مارک سلیقه شاملویی را در اوایل دهه 60 به همراه داشت. آیدا می‌گوید: «آن زمان، ویکتور خارا از چهره‌هایی بود که در کشور ما هواخواه فراوان داشت. برای خود شاملو هم این انتخاب مهم بود و بازخوردهای خوبی داشت.» اگرچه قرعه این سه نوار، به نام شاملو خورد اما نمی‌شود از نام‌هایی چون «ابراهیم زال‌زاده»، مدیر سازمان انتشاراتی، فرهنگی و هنری «ابتکار» و «محمد زرین‌بال» که همراه شاملو بود در ترجمه این شعرها و «مظفر مقدم» که کار دکلمه چند ترانه را بر عهده گرفته بود گذشت، اما آیدا هنوز به خاطر دارد که صدای دکلمه ترانه‌ها، صدای شاملو نیست، منتها یادش نمی‌آید که صدا از آن کیست، می‌گوید: «روی نوار به دست خطی نوشته شده» و بعد سر برمی‌گرداند و آن اسم را می‌خواند: «بهزاد رحیم‌خوانی»؛ که آن زمان در ابتکار حضور داشت و لابد با شاملو آنقدر تمرین کرده تا بتواند، صدایی شبیه به صدای شاملو روی شعرهای خارا بگذارد و بازار تینیجرهای نسل ما را فتح کند! آنهایی که اهلش هستند می‌دانند، کشف یک هنرمند جدید و آوردنش به ملک هنروران تا چه اندازه کار پیچیده‌ای است، شاملو اما کارنامه درخشانی از این کشف و شهودها دارد و آیدا یادآوری می‌کند که «اصلی‌ترین بهانه و دلیل کشف خارا، شاید همان بوده که آنها در آن روزگار از شنونده‌های پروپا قرص موسیقی انقلابی بوده‌اند که پایگاهشان، ظلم‌کده‌های آفریقا و آمریکای لاتین بوده است» و بعد یادی می‌کند از کارهای ترجمه‌شده و منتشر نشده‌ای که شاید دیگر هیچ‌گاه پیگیری نشده و وقتی که در برابر پرسش «چرا؟» قرار می‌گیرد، لحنش اندکی جوان‌تر می‌شود و می‌گوید: «شاید به این دلیل که مردم به‌عنوان مخاطبان این ترانه‌های انقلابی، کم‌کم گرفتار زندگی و مسایل آن شدند و آن شور و حرارت به تدریج جایش را به چیز دیگری داد.» اما همین که این جمله‌ها را می‌گوید، بلافصل اضافه می‌کند که «من فکر می‌کنم وقتی که ملت‌ها و خصوصا جوان‌ها، این طور در مسیر پیشرفت هستند، یاد ویکتور خارا برایشان زنده است». و این جمله‌های پایانی موقع خداحافظی ماست: «باید یاد خارا و امثال او باقی بماند.» که قربانی شیلیایی ما در تمام ترانه‌هایش از آن سخن می‌گوید: «بگذار تا با هم بخوانیم سرود خلق را/ چرا که آواز، کبوتری‌ست که / برای رسیدن به دریا پرواز می‌کند / رها می‌شود / بال‌هایش را می‌گشاید / تا پرواز کند/ پرواز»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.