|

گزارش نشست نقد و بررسی «اخلاق در عصر مدرن»

جهل و داعیه دانایی

هادی مشهدی: مرکز فرهنگی «شهر کتاب»، سه‌شنبه دوازدهم شهریور، میزبان رضا داوری‌اردکانی، غلامحسین ابراهیمی‌دینانی، محمدرضا بهشتی و شهین اعوانی بود تا در حضور ایشان کتاب «اخلاق در عصر مدرن» نقد و بررسی شود. این کتاب را داوری‌اردکانی نوشته و به همت انتشارات سخن چاپ و منتشر شده است. کتاب مذکور همان‌گونه که از عنوانش برمی‌آید، حاوی مباحثی در حوزه اخلاق در عصر مدرن است. این اثر حاوی 15مقاله است که با توجه به اهمیت سیاست در پدیدارشدن فرازوفرودهای اخلاقی در جوامع امروزی، به رشته تحریر درآمده است. داوری‌اردکانی در طول فعالیت علمی خود آثار متعددی نوشته که در آن میان، مقالات حجم قابل‌توجهی را به خود اختصاص داده‌اند. اخلاقی‌تر از دیگر جوامع رضا داوری‌اردکانی، ابتدا به شرح انگیزه خود در پرداختن به موضوع اخلاق اشاره کرد. وی دیدگاه خود در این حوزه را با طرح سوالی با این مضمون «آیا فلسفه از عمل قابل تفکیک است؟ یا، نظر و عمل با یکدیگر چه نسبتی دارند؟» تشریح و تبیین و اظهار کرد: من در اولین کتابم، درباره فارابی، همین سوال را دنبال کرده و به مساله سیاست در آرای وی پرداخته‌ام. تا به حال مطالب انتزاعی و کلی زیادی در باب عمل مطرح شده است، اما عمل، آنگونه که صورت می‌گیرد و سیاست، آنطور که واقع می‌شود و نسبت آنها با فلسفه، حایز اهمیت است. امروز، فلسفه نمی‌تواند جدا از حکمت عملی باشد. این منظر در عصر حاضر پاسخگو نیست؛ و فلسفه بدون طرح پرسش‌هایی در این‌باره در حل مشکلات کارساز نخواهد بود. فلسفه باید مدد کند تا ما دریابیم در چه راهی هستیم. وی تاکید کرد: موید این نظرگاه، فلسفه یونانی است. در فلسفه یونان باستان، اخلاق و سیاست منفک از هم نیستند. با نگاه به آرای ارسطو می‌توان این مهم را دریافت؛ او همواره این دو مفهوم را در مدینه و توامان طرح کرده است؛ اگر ارسطو اخلاق و سیاست را جدا از هم مطرح می‌کرد باید اخلاق در خانه و سیاست در بیرون از خانه تعریف می‌شدند. در یونان باستان بین سیاست و اخلاق تفاوت جوهری وجود ندارد؛ غایت مدینه این است که ساکنان آن به سعادت برسند، با این هر دو. داوری‌اردکانی، مفهوم اخلاق در رویکردهای فلسفی معاصر را شرح داد و تصریح کرد: در دوره جدید، به‌درستی، سیاست با اخلاق نسبتی ندارد. به این معنا که سیاست پاسخگوی اخلاق نیست. نه اینکه سیاست در ضرورت ضد اخلاق است، به این معنا که نمی‌توان قواعد اخلاقی را بر سیاست تحمیل و آن را به پیروی از اخلاق مکلف کرد. اما ارسطو چنین دیدگاهی نداشت. مطلب دیگری که باعث پرداختن به این موضوع شد، رویکرد من به مساله امید، است. در گذشته، دین و سیاست و اخلاق جدا از یکدیگر بودند و این مساله در رویکردهای من موثر بود، اما وقتی قرار بر قوام عالمی صورت گرفت که می‌باید در آن، سیاست بر مدار اخلاق باشد، ناامیدی محلی از اعراب نداشت؛ بنابراین باید بر تحقق امور اخلاقی امیدوار بود. جامعه دینی باید سلامت و اخلاقی باشد. در جوامع توسعه‌نایافته، برقرارکردن سیاست اخلاقی، کار آسانی نیست و من هرگز به‌دنبال توجیه دشواری‌های آن نیستم و نمی‌خواهم شخصی خاص را مسوول بداخلاقی‌ها بدانم. اما می‌دانیم که ما به‌دنبال ساختن دنیایی بر مدار صدق و درستی بودیم، که حالا شاهد آن نیستیم. به‌عنوان یک دانشجوی فلسفه می‌خواهم این پرسش را مطرح کنم که چرا اینچنین شده است؟ داوری ادامه داد: می‌دانیم که فرد فرد مردم بد نیستند، اما با در نظر داشتن نظام روابط، نتیجه اعمال افراد اهمیت می‌یابد. ما دروغ می‌گوییم و مدعی راستی و درستی هستیم، جاهل هستیم، اما ادعای دانایی مطلق داریم؛ چرا با اتکا به خودآگاهی، به وضع خود توجه نمی‌کنیم؟ من در مقالات متعدد، تنها به مرز سیاست نزدیک شده‌ام و از اظهارنظر درباره آن پرهیز دارم. اما می‌دانیم، بدون پرداختن به سیاست، بحث راجع به اخلاق بیهوده است. توقع این است که در صورت عدم وجود جامعه‌ای تکنولوژیک و پیشرفته، جامعه‌ای اخلاقی‌تر از جوامع دیگر داشته باشیم. اخلاقی‌ترنبودن جامعه اسلامی از جوامع دیگر را باید سیاست پاسخگو باشد. در پایان می‌توان سوالی مطرح کرد: اینکه آیا جامعه اسلامی ما اخلاقی شده است؟ آیا از دیگر جوامع اخلاقی‌تر است؟ آیا در حال حرکت به آن سو است؟ پاسخ به این سوالات نباید داعیه باشد. انسان‌های چندگانه محمدرضا بهشتی، اجمال در طرح برخی مطالب در مقدمه کتاب «اخلاق در عصر مدرن» را، به مثابه یکی از آسیب‌های آن برشمرد و گفت: در مقدمه به نسبت طولانی کتاب، بیش از هر چیز، دیدگاه‌های نویسنده آشکار شده است که شاید درد دلی است از چگونگی رویارویی جامعه فکری ما با مساله اخلاق. مولف نقدهایی را مطرح کرده که بیشتر متوجه جامعه غرب است، البته گاه اشاراتی نیز به فرهنگ خودی کرده است. اگر این‌دست مباحث، دسته‌بندی و طی جلساتی به تفصیل بررسی شوند، رویکردی مطلوب خواهد بود، چراکه بسیاری از مطالب، تنها در حد اشاراتند و پیوسته و نظام‌مند نیستند و تنها یک تداعی، آنها را به یکدیگر متصل می‌کند. البته این سبک و روش مولف است. وی تاکید کرد: در مقدمه، تفاوت‌های فرهنگی و تکنولوژیکی کشورها در دسته امور عرضی جای داده شده‌اند. مراد مولف از طرح مساله عرضی و ذاتی در حوزه ذکرشده، شفاف نیست، چراکه او خود را از ذات‌گرایی مبرا می‌داند. می‌دانیم که دکتر داوری در اینجا در پی طرح اصطلاح فنی عرض نبوده است. به نظر می‌رسد فارغ از این اصطلاح، نقش مهم تمایزات و مراتب مختلف تکنولوژی در شوون مختلف زندگی، موثرتر از این است که حاشیه‌ای تلقی شود. به زعم من باید بر پیوست عمیق اخلاق با تجربه زندگی تاکید کرد. اگر این مفهوم تمام شوون زندگی و مناسبات فردی و اجتماعی را این اندازه دگرگون می‌کند، می‌تواند امری جنبی و عرضی محسوب شود؟ آیا اهمیت و نقش تعیین‌کننده آن نسبت به چیزهای دیگر کمتر است؟ بهشتی نسبت بین اخلاق و سیاست را با توجه به کتاب اخلاق در عصر مدرن، اینگونه تبیین کرد: این اثر، در پی ارایه راه‌حل نیست، بیشتر به‌دنبال بازکردن بابی در پرداختن به این مساله است. در بخشی از کتاب گفته شده است: «توسل صوری سیاست به اخلاق نمی‌تواند ما را به نتیجه دلخواه برساند، همچنان‌که جهان ما با وعظ واعظان اصلاح نمی‌شود. آن هم در سیاق سخن‌گفتن از جهان کنونی و به‌خصوص جهان تکنولوژیک و جهان علمی که در آن زندگی می‌کنیم.» آیا چنین خصیصه‌هایی تنها خاص زمانه و جهان کنونی است؟ خاص یک حوزه فکری و فرهنگی منحصر به فرد است؟ آیا تاریخ گواه بر این نیست که جریان‌ها و حرکات اجتماعی و سیاسی، اینگونه بوده‌اند که از فضیلت‌ها به‌عنوان هدف و غایت بهره نگرفته و تنها در پی توجیه خود به مدد آن بوده‌اند؟ جریاناتی که بسیاری از آنها، با اختیارداشتن ارکان قدرت، آن فضیلت‌ها را به فراموشی سپرده یا از آنها صرفا تعابیری باقی گذاشته‌اند؛ تعابیری که قابلیت توجیه و تفسیرهای متعدد دارند؛ توجیهاتی که با نزدیک‌شدن به آنها درمی‌یابیم تهی و عاری از آن فضیلت هستند. وی در ادامه به یکی از اقوال سقراط که در جای‌جای این کتاب نیز مورد استفاده واقع شده است، اشاره کرد و افزود: «خودت را بشناس.» اگر بدانیم این جمله در کدام زیرساخت مطرح شده است، به تامل بیشتری وادار می‌شویم و بیش از آنچه امروز می‌دانیم از آن در خواهیم یافت. با توجه به آن زیرساخت‌ها، می‌توان کمی در این جمله تغییر معنا ایجاد کرد؛ با این مضمون: «حد خودت را بشناس» چه‌بسا این دگرگونی تعجب‌برانگیز باشد، اما اگر در بستر یونان قدیم، آن را بررسی کنیم، آن معنا دست دهد. فراموش‌کردن این وجه دیگر، می‌تواند سرآغاز بسیاری چیزها باشد. درخصوص ارجاع مولف به مباحث کانت، اشاره به نکته‌ای ضرورت دارد. داوری از چهار سوال عمده کانت، تنها به سه مورد از آنها اشاره کرده و یکی را وانهاده است. سوال چهارم بر چیستی انسان دلالت دارد؛ اهمیت طرح این مطلب در این است که می‌دانیم پاسخ به سه سوال اول در گرو پاسخ به سوال چهارم است. توجه‌نکردن به این مساله خود باعث نوعی جهت‌دهی می‌شود. بهشتی افزود: در هر گوشه از مثلث انسان، خدا و جهان یک مفهوم وجود دارد؛ هرکدام از آن مفاهیم دگرگون شود، بر مفاهیم دیگر تاثیر خواهد گذاشت. هرچه می‌گوییم، می‌اندیشیم و صورت می‌دهیم، متوجه خودمان است؛ اینکه من کیستم و چه می‌خواهم، به‌عنوان تصویری که ما از خود به‌عنوان انسان داریم، ممکن است در شکل مواجهه ما با اخلاق و سیاست تعیین‌کننده باشد. تصویری مبهم از این مفهوم می‌تواند آشفتگی‌هایی در عرصه‌های عمل، رفتار، فکر و سخن پدید آورد. آشفتگی متاثر از انسان‌شناختی، خود را به دو نوع در عرصه عمل نمایان می‌کنند. تزلزل ارزش‌ها حاصل آشفتگی در حوزه اخلاق و ترسیم خط‌کشی‌های مداوم بین خود و دیگران و حاصل آشفتگی در حوزه سیاست است. این آشفتگی‌ها باعث چندگانگی افراد در عمل می‌شود. اما آنها لزوما قابل ملامت و منافق نیستند، چراکه مشکلات زیادی در این‌باره وجود دارد. در عرصه‌ای، به اقتضای تصویری عمل می‌شود و در حوزه‌ای دیگر، به اقتضای تصویری دیگر، و گویی هر دوی آنها در فرد حضور و ضرورت دارند. از این رهگذر، انسان‌ها چندگانه و چندپاره می‌شوند. این دست آشفتگی‌ها که فراز و فرود اخلاقی جوامع را به‌دنبال دارد، به سستی و ضعف در اراده افراد مرتبط نمی‌شود. اخلاق یونانی! غلامحسین دینانی در شرح دشواری پرداختن به مساله اخلاق گفت: مساله اخلاق، سهل و ممتنع است. اندیشمندان مسلمان در 14قرن، به همه فنون و علوم، اعم از بلاغت، شعر، تاریخ، فلسفه و کلام پرداخته‌اند، حال آنکه کتب چندانی در حوزه اخلاق وجود ندارد. همان سهل و ممتنع‌بودن، دلیل این نقص است. جالب توجه اینکه، معدود کتابی که در حوزه اخلاق، در گستره فلسفه اسلامی نوشته شده است، متاثر از اخلاق نیکوماخوس ارسطو است. تنها قدری روایات و آیات به آنها اضافه شده تا شکل و صورتی اسلامی بیابند. غزالی که خود ارسطوستیز بود و این آسیب را دریافته بود، در جهت اخذ رویکردی متفاوت، کتبی نوشت، که آنها نیز به راهی غیراز آن‌چه گفته شد، نرفتند. ارتباط مساله اخلاق، از سویی با دیانت و شریعت و از سویی دیگر با جامعه و سیاست، دشواری و پیچیدگی آن را باعث شده است. دین و مبانی فقهی نیز در پرداختن به مساله اخلاق موثر هستند. تمامی فقهای شیعه و سنی، بر این عقیده‌اند که تا قیامت هیچ واقعه‌ای برای هیچ بشری اتفاق نمی‌افتد، مگر اینکه فقه در آن‌جا حکمی داشته باشد. اگر فقه چنین توانی دارد، جایگاه اخلاق کجاست؟ بی پاسخ‌ماندن این سوال، خود پاسخ مناسبی است در چرایی نپرداختن به اخلاق در حوزه فلسفه اسلامی. وی به تقسیم‌بندی‌های تازه در حوزه اخلاق اشاره و اظهار کرد: به اعتقاد من تقسیم‌بندی‌های امروز، درباره اخلاق، اهمیت ندارند، چراکه تا اخلاق مطلق صورت نگیرد، اشکال دیگر آن مهیا نمی‌شوند. نمی‌توان گونه‌های مختلف برای اخلاق متصور شد، اخلاق نسبی نیست و نسبی‌پنداشتن آن به نبودنش منتهی می‌شود. در میان پیچیدگی‌های این مبحث، تنها این نکته مهم است که اخلاق بدون فضیلت اخلاقی و عقلانی، بی‌معناست و اگر به عقل منتهی نشود ارزشمند نیست. عقل یک مفهوم وحدانی است و تقسیماتی که تاکنون از آن صورت گرفته است، تنها در شرایط و شوونی توجیه می‌شود؛ اگر متعلَق عقل، نظر محض باشد، نظری، و اگر به عمل تعلق بگیرد، عملی است. این تقسیم به لحاظ متعلَق عقل است، نه به لحاظ خود آن؛ ما دوگونه عقل نداریم. اخلاق از ویژگی‌های انسان است و نه خاص حیوانات، فرشتگان، نباتات و جمادات. اخلاق، مستقل از دین! غلامرضا اعوانی، سخنان خود را با انتقاد از برخی رویکردها در جمع‌آوری و تدوین کتب آغاز و تصریح کرد: کتبی که از برگردان سخنرانی‌ها و جمع‌آوری مقالات، پس از انقلاب تهیه شده‌اند، لطماتی به ما زده‌اند. کتاب دکتر داوری، در این دسته جای می‌گیرد. این کتاب از 15 مقاله درباره مساله اخلاق تشکیل شده است که هر کدام حال و هوایی خاص دارند. اگر مولف در پی نوشتن کتابی در حوزه اخلاق باشد، ماحصل کارش قطعا اینگونه نیست. مخاطب این کتاب مشخص نیست. هر یک از مقالات حاوی نکاتی است که به تنهایی قابل شرح و بسط در یک کتاب هستند، از این‌رو آنچه باید، به خواننده منتقل نمی‌شود. وی درخصوص چگونگی طرح نسبت بین دین و اخلاق در این کتاب و نمونه‌های دیگر گفت: به نظر می‌رسد باید با اتکا به قدری شهامت، بر اعم‌بودن اخلاق از دین صحه گذارد، چراکه افراد اخلاق‌گرا آزاده هستند، خواه دین‌دار یا جز آن باشند، حال آنکه بسیاری از آنها که دین دارند، به اخلاق اعتنا نمی‌کنند. ریشه این آسیب را باید در فرهنگ، ادبیات و فلسفه جست‌وجو کرد. فیلسوف غربی بر جامعه خود اثرگذار است، اما فیلسوف ما نیست؛ باید چرایی این امر را جست. در جامعه ما افراد با خواندن کتب اخلاقی، اخلاق‌مدار نمی‌شوند. واکاوی ریشه‌های فرهنگی، در بررسی این بحث حایز اهمیتی ویژه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.