|

معماری در جهان پس از ۱۱سپتامبر به کجا می‌رود؟

دژهاي محبوس

آرش بصیرت . سردبیر سایت تخصصی معماری شهرسازي اتوود

یازدهم سپتامبر چه آنگونه که یورگن هابرماس می‌گوید نه‌فقط فروریزی نمادین دژهای سرمایه‌داری در منهتن که حتی فاجعه‌ای موکد بر آسیب‌پذیری تمدن پیچیده ماست، يا آنگونه که ژاک دریدا یادآور می‌شود، اصل ضربه‌خوردن دستگاه مفهومی، معنایی و تفسیری که اجازه می‌دهد از طریق بازی سوگواری با آن کنار بیاییم. در نظرگاه ژیل دلوز یازدهم سپتامبر و جهان پس از آن عمیقا همان جهان مبتنی بر قلمرو امنیتی است که در آن ناشناسان ناشناخته می‌توانند یک عملیات نظامی را برنامه‌ریزی کنند و یا آنگونه که اسلاوی ژیژک می‌بیند نماد پایان دو یوتوپیای جنگ سرد و نئولیبرال دهه90 و بازگشت به تاریخ واقعی - تاریخی که پای دیوار حایل میان اسپانیا و مراکش، آمریکا و مکزیک و بسیاری دیوارهای حایل دیگر نوشته می‌شود و تحت شمول آن تفاوت میان وضعیت صلح و جنگ محو می‌شود. نمود بارز و عینی تمامی این تفاسیر ذهنی در وجهی کالبدی و فضایی به دو مفهوم معماری و شهر پسایازدهم سپتامبری ختم می‌شود، سوال اینجاست: فراتر از این قلمرو نظری، یازدهم‌سپتامبر چه صورتبندی‌ای بر معماری و شهرسازی پسایازدهم سپتامبری تدوین خواهد کرد؟ در وجه شهری، یازدهم‌سپتامبر نشان داد زیرساخت‌ها و تکنولوژی‌هایی که روزی از انگاره‌های پروژه روشنگری بودند و نشان از غلبه انسان غربی بر طبیعت داشتند، چگونه می‌توانند به‌سادگی به پاشنه‌آشیل شهرهای غربی در قامت اهداف نرم بدل شوند. یازدهم‌سپتامبر پیش‌فرض‌های مقدر بر شهرسازی غربی را عمیقا زیرسوال برد، جغرافیای اقتصادی حاکم بر جهان‌شهرها را بر هم زد، قطب‌بندی اجتماعی در بافت شهری را عمق بخشید، گسترش افقی شهر را در اولویت قرار داد، شهر را به دژهای محبسی تبدیل کرد و فرهنگ ترس را در آن تعمیق بخشید و با فرودگاه‌سازی شهر، فضاهای شهری را به کریدورهای تحت کنترل مبدل کرد و موجب شد سیاست‌های عمومی، طراحی شهری، سیاست‌های مهاجرت، حمل‌ونقل درون و برون شهری و باهمادگرایی نیز رویه‌ای ضدتروریستی به‌خود گیرند. شهر پس از یازدهم‌سپتامبر با نگاهی امنیتی به مفهوم واحد همسایگی و محله نوعی پارانویای شهری را بر شهر حاکم کرد و توانست تمام فرآیندهای حامی ارتباطات دوسویه و متعامل، حوزه خصوصی کنش‌های سیاسی، ابداعات اجتماعی و دموکراتیک و مدنی که عملا پویایی شهری و زیست‌پذیری شهر را تقویت می‌کردند، به‌جد زیر سوال برد و شهر را به ترومایی تبدیل کند که باید در تمام ابعاد اجتماعی و کالبدی‌اش بازنگری اساسی اعمال شود. در وجه معمارانه، نباید از نظر دور داشت که برج؛ آن عنصر شهری‌ای که تروریست‌ها به آن حمله کردندـ همان برج‌هایی که به ظن ژاک دریدا ردشان بر افق آسمان منهتن حک شده بود و تجسم قدرتمندی بودند از استحکام اقتصادی آمریکا و خیز به‌سوی آینده - از نظر تاریخی اساسا ابداعی بوده است آمریکایی و ماحصل تامین امنیت آسانسورها. تلاش تروریست‌ها می‌توانست خط‌بطلانی باشد بر ایده پایان عصر آسمانخراش‌ها و نقش فرهنگی برج‌ها، چراکه برج‌ها همیشه موید تمایل انسانی برای جلورفتن؛ پیشرفت بوده‌اند. جدا از گزاره‌های پیش‌آمده، نباید فراموش کرد سنت برج‌سازی در نیویورک، خلاف سنت‌های اروپایی که بر پیشبرد برنامه‌ریزی اجتماعی و فراهم‌آوردن زندگی بهتر موکد بودند، صرفا بر مساله تامین دسترسی و پاسخگویی به توده عظیم انسانی متمرکز شده‌اند، نباید این گزاره را نیز از خاطر زدود که برج‌های دوقلوی پیشینی به لحاظ مناسبات فرمی، عارضه‌های ضداجتماعی اساسی‌ای را پدیدار می‌کردند، آنها هیچ نوع هدف یا نیتی را موکد نمی‌ساختند، ما می‌دانستیم که آنها برج‌هایی اداری‌ هستند، اما نمی‌توانستیم متوجه شویم که مملو یا خالی از انسان‌اند، گویا صرفا بر قرار مناسبات زیبایی‌شناسانه طراحی شده بودند، جعبه‌های شیشه‌ای بلندمرتبه‌ای که نوعی پیکره‌های منزوی را تداعی می‌کردند، اشباحی منزوی با حداعلای انتزاع زبانی، گویا برج‌های طراحی‌شده توسط مینورو یامازاکی در قامت نماد جهان محبوس و محفوظ، هم چون تروریست‌هایی که آنها را منهدم کردند، هیچ‌گاه نمی‌خواستند، شاید هم نمی‌توانستند، هیچ سطحی از آگاهی نسبت به جهان پیرامون خودشان را بازتاب دهند. اما برج‌سازی پس از یازدهم‌سپتامبر در مقیاسی جهانی، با افزایش گستره محوطه امنیتی اطراف برج‌های فرابلند، طراحی راه‌پله‌های وسیع‌تر با خروجی‌های متعددتر، تولید سازه‌های فرابلندی که حتی حین سوختن سقوط نمی‌کنند، جانمایی هسته‌های بتنی در مرکز ثقل سازه‌ای برج جهت جادهی تاسیسات و سیستم‌های امنیتی و تنوع در استفاده از مصالح، عملا بعد فضایی و کالبدی پروژه تروریست‌ها را ناکام گذاشت، صنعت برج‌سازی در حال حاضر همچنان سرآمد ابداعات تکنولوژیک و مهندسی است، بیش از یک‌دهه پس از یازدهم‌سپتامبر نسل نوینی از سازه‌های فرابلند، ترازهای ارتفاعی نوینی را با رعایت کارایی و ایمنی پشت‌سر گذاشته‌اند و تبدیل به‌نمادی از خوشبینی و شکل‌گیری باهمادهای ارتفاعی شده‌اند. طرح پیشنهادی جایگزین برای برج‌های دوقلو نیز تلاش دارد تا ضمن تقریر نوعی بدیل بر آنچه تخریب شد، خاطره‌ای باشد بر آنچه از دست رفت و از همه مهم‌تر نشانه‌ای باشد برای آنچه خواهد شد یا آمد، برج میدان طراحی‌شده سه هدف عمده را پی گرفته است: 1- تامین نیاز لوور منهتن به فضای عمومی 2- بازگرداندن خلأ کارکردی حاصل از فروپاشی برج‌های دوقلوی پیشینی 3- آیکنی برآمده از تمایل به نوسازی هم در بعد فیزیکی و هم فرافیزیکی اما آیا طرح جایگزین که بعضا آن را برج آزادی نیز می‌نامند، به‌واقع توانسته است به‌لحاظ مفهومی و فرمی با مساله فروپاشی و تخریب و خاطره برج‌هایی که هنرمند آلمانی؛ کارل هاینس استوک هاوزن، فروپاشی و تخریبشان را «بزرگ‌ترین اثر هنری اجراشده» خواند و دمیـَـن هـــرســت نیز در توضیح فروپاشی آنها نوشت «چیزی فراتر از آنچه حتی می‌تواند به ذهن شخص برسد»، برخوردی مناسب پیش گیرد؟ آیا سیاست فضایی حاکم بر زمین صفر نیویورک پس از یازدهم‌سپتامبر بر معماری ضدتخریب و عاری از مخروبه تاکید دارد؟ اگر یادآور شویم والتر بنیامین مونومان‌های بورژوازی را مخروبه‌هایی در آستانه فروپاشی خوانده است، نوع مواجهه این پروژه ـ در قیاس با دیگر پروژه‌های نظیرـ با مفهوم مخروبه باقی‌مانده از فاجعه چگونه بوده است؟ و اگر باز این گزاره والتر بنیامین را بپذیریم که مخروبه‌ها محل تلاقی و ادغام و همجوشی بستر و تاریخ در شمایلی کالبدی هستند، معماری بدیل رخداد یازدهم‌سپتامبر در وجه نمادینش چگونه توانسته است بر ناتوانی زبانی پی آیند رخداد فایق‌آمده اثری بیافریند که از معماری در قامت شهودی بی‌معنا یا وردی آیینی عبور کرده، به تاناتوس یا رانه مرگ مستتر در کنش فاجعه پاسخی درخور دهد و با احترام به پارادایم فروپاشی، از پارادایم پایان یوتوپیا ـ آنگونه که پیش‌تر در گفتمان ژیژک به آن اشاره شد ـ عبور کرده و حدوث‌گونه جدیدی از یوتوپیا را فارغ از روح توتال و ایدئولوژیکش فرصتی مجدد فراهم آورد، چراکه بسیاری باور دارند باید رد یوتوپیا را در مخروبه‌ها یافت. قبل از تدقیق رد یا اثر مخروبه‌ها در طرح پیشنهادی بهتر است به ارایه تعابیر یا تفاسیری از این واژه بپردازیم. اسوتلانا بویم در مقاله‌ای تحت عنوان مخروبه شیدایی و در تبیین واژه مخروبه‌ها آورده است: تخریب به‌لحاظ لغوی به‌معنای فروپاشی است، اما عملا مخروبه‌ها بیشتر بر بقایا و به‌خاطرآورندگان موکدند، سیری بر واژه مخروبه‌ها شما را به مسیر پرپیچ‌وخمی از قیود زمانی ضدونقیض و دووجهی همچون «هنوز نه»، «دیگر نه»، «با وجود اینکه» و «ولو اینکه» سوق می‌دهد؛ واژگانی که عمیقا قوانین علیت را به چالش می‌کشند. مخروبه‌ها ما را به گذشته‌ای می‌برند که می‌توانست همچنان وجود داشته باشد و در عین حال نیم‌نگاهی نیز به آینده‌ای دارند که هیچ‌گاه محقق نشد، مخروبه‌ها ما را با وسوسه رویاهای یوتوپیایی متمرکز بر فرار از بازگشت‌ناپذیری زمان عجین می‌سازند. والتر بنیامین، مخروبه‌ها را «تمثال‌هایی از خود تفکر» می‌داند؛ نوعی میانجی بر دوسوگرایی. میل به مخروبه‌ها صرفا بعدی ذهنی ندارد، بلکه می‌تواند چالشی عمیقا حسی نیز باشد. مخروبه‌ها شوکی از مادیتی در حال ناپدیدشدن را به ما القا می‌کنند و به‌جای تاکید و تمجید طرح‌های صرفا یوتوپیایی و پروژه‌های کلان مقیاس ما را با واقعیت علف‌های هرز رشدکرده از دل دیوارها و قاصدک‌های ‌گیرکرده میان صخره‌های باقی‌مانده از یک اثر روبه‌رو می‌سازند. جدا از واژه‌شناسی، در یک رویکرد تاریخ‌نگارانه، مخروبه همیشه هم‌کناری با تمدن بشری را تدقیق کرده است، ارسطو بر این باور است که یونانی‌ها به‌لحاظ تاریخی به زندگی در مخروبه‌ها خو کرده‌اند، مخروبه‌ها در دوره رنسانس عملا بقایایی خوانا از دانش مکتوب بر ابنیه‌های کلاسیک‌ هستند، در این دوره مخروبه‌ها غالبا در قامت میان‌نهادی تدقیق می‌شوند، مقرر؛ میان شی و ببینده آنکه بر گستره‌اش، شمایل نحیف و رنجور انسانی پرداخت شده است. در هنر دوره رنسانس مخروبه‌ها همچون پس‌زمینه‌ای گسیخته برای نمایش پیکره رنجور و تقدیس‌شده به کار می‌آیند. در قرن هجدهم مخروبه‌ها انگاره‌هایی بودند از فجایع طبیعی یا نقصان‌های فجیع بشری بر پیکره تاریخ. رمانتیسیسم مخروبه را بر مداری نشانه‌شناسانه همچون نمادی از آفرینش هنری تفسیر کرد، بر این ره، یک قطعه ادبی بسی بیش از یک اثر کامل و به اتمام رسیده ارزش دارد. در قرن نوزدهم طبیعت به‌مثابه موضوعیتی از پیش تخریب‌شده در نظر می‌آید و فرآیند تخریب دیگر نوعی بازگشت به طبیعت نیست بلکه تبلور ماهیت اساسی هر وضعیت طبیعی است و از همین‌روست که بنیامین بر این ادعا پای می‌فشارد که هر اثر هنری باید بر رویکردی تمثیلی مخروبه باشد. مخروبه مدرن، چه مخروبه‌ای صنعتی باشد، چه انگاره‌ای ازمیان‌رفته از تفریح فردا یا شبحی باشد بازمانده از جنگ سرد، عمیقا ویرانه آینده است چراکه آینده تحت لوای فیوچریسم، تنها مفهومی بود که چه در تفسیر یوتوپیایی و چه در خوانش دیستوپیایی‌اش، سایه‌اش را بر تمام قرن بیستم انداخته بود؛ آینده‌ای که ردهایی از آن را می‌توان در نیروگاه برق باتــرسی در لندن، محوطه‌های خالی از سکنه اتحاد سابق جماهیر شوروی و جزایر اتمی پراکنده در سراسر آمریکا یافت. مخروبه صنعتی را می‌توان تصویری بدیع و معاصر از آمفی تئاتر رمی روبه‌زوال دانست: مخروبه‌ها بخشی از شمول زیبایی‌شناسانه‌ای هستند که حالا تقریبا تمام پتانسیلشان در قامت یک تصویر عمومی را از دست داده‌اند. مخروبه قرن بیستم تبدیل به جولانگاه کاشفان بی‌شمار شهر و شوربختان عاشق بتن روبه‌زوال است، شاهد این مدعا را می‌توان در علقه زایدالوصف صدها وب‌سایت به پناهگاه‌های متروک، نوانخانه‌های خالی و ایستگاه‌های مترو دورافتاده از حوزه‌های پویای شهری دید. مخروبه‌ها در یک گفتمان تاریخی دیگر صرفا تحت شمول تصویری از دانش گمشده، بازگشت اجتناب‌ناپذیر طبیعت سرکوب‌شده یا حتی نوستالژیایی صرف به مدرنیته تفسیر نمی‌شوند، بلکه بیشتر در قامت از میان‌رفتن بعد یا وجهی زیبایی‌شناسانه در نظر می‌آیند؛ مخروبه‌ها نشان از جهانی دارند که در آن زیبایی مهر و موم شده است و در حالتی معصوم و بی‌خطر قالب‌بندی و بی‌وقفه تکرار می‌شود. گویی ما را به‌دل دنیایی ماخولیایی می‌برند. مخروبه‌های دنیای مدرن، به‌ناچار مخل برآیندهای کیهان‌شناسانه رنسانسی مقوم بر خودآگاهی همچون هارمونی، سنتز، یگانگی، بیان نمادین و نظم‌ هستند و موید عدم انسجام و تخلخل‌اند و مدافع نوعی تنافی ضدپیکره‌تراشانه‌اند، آنها طردشده، تکه‌تکه‌شده، به حاشیه رانده‌شده، فراموش‌شده، به آینده خود رسیده و در بند تقدیر آمده‌اند و شاید از همین‌روست که والتر بنیامین با روی‌کشیدن در وجه طبیعی و آزاد مدرنیته، تلاشش را بر یافت امکانات یوتوپیایی و قدرت رستگاری محبوس یا نهادینه‌شده در تکه‌ها و مـــخروبه‌ها مقرر ساخت. بقایای معماری که عملا در مخروبه‌ها تبلور فیزیکی پیدا می‌کنند، به‌کار کشف تاریخ گذشته یا آنچه والتر بنیامین به آن تاریخ ابدی urhistory ـ تاریخی فراتر از گذشته و آینده ـ می‌گوید می‌آیند و به ما این امکان را می‌دهند که به‌طور مثال ابژه‌های صنعتی ـ حتی اگر به واسطه غلبه سایه ایدئولوژی بر آن آنها دچار تحریف مفهومی و معنایی شده باشند ـ را در قالب ردپایی از تاریخ زنده‌ای تفسیر کنیم که از سطوح اشیایی بازمانده در آن تراوش می‌کند. حال که در بسطی فشرده نسبت میان معماری و مخروبه‌ها در قدر امکانات این نوشتار فراهم آمد، با مقایسه مختصر چند پروژه یادمانی که همگی در بسترهای فاجعه‌زده، پس و از دل فاجعه بیرون آمده‌اند، رد حضور و جایگاه، نقش و کارکرد مخروبه‌ها در این پروژه‌ها را بررسی می‌کنیم، چرا که مخروبه‌ها صرفا در کار بازنمایی خاطره‌ها و ردشان در فضا نیستند، بلکه در کار تمام چیزهای پیدا و پنهان‌ هستند؛ چیزهایی که فراموش شده‌اند و به‌تدریج روی در زوال می‌کشند و می‌میرند، چیزهایی که همزمان با ناپدیدشدنشان به ذهنیت و آگاهی ما نیز شکل می‌دهند، درس بر همان روالی که والتر بنیامین تفکرات و تجربیات انسان را در قامت مخروبه‌ها تدقیق می‌کند؛ رانه‌ای منفی از تفکر که چشم‌اندازی نوآیین از زیستی نو فرآرویمان می‌آورد، مخروبه صرفا سوگ‌نشستی بر فرآیند پیشرفت نیستند، آنها تفاسیری از فضایل زمان و مقدورات فضایند؛ برآمده از دیالکتیک میان تکه‌های به‌جای‌مانده از تاریخ و خاطره. موزه و پارک صلح هیروشیما که در سال 1955، توسط کنزو تانگه طراحی شد، با حفظ بخشی از بقایای به‌جای‌مانده از بمباران اتمی، عمیقا لایه‌های تاریخی، سیاسی، اجتماعی و زیبایی‌شناسانه منظر را هم‌گره کرده و از مخروبه در قامت پلی میان آنچه می‌توان امر تاریخی خواند و امر معاصر به‌هم رساند، استفاده کرده است. اراتا ایسوزاکی نیز در طراحی محوطه و بنای مرکز اجتماعی سوکوبا (1983) در ایباراکی ژاپن، مخروبه‌های به‌جای‌مانده را در ترکیب با فیگوراسیونی از میدان کامپودولیو و بن‌مایه‌هایی از آثار کلود نیکلاس لدوکس بعدی تاریخی بخشید و تحت شمول پارادایم پست‌مدرن از یک‌سو به التقاط‌گرایی وجهی فراتاریخی داد و از سوی دیگر با دامن‌زدن به دیالکتیک برآمده از تکه‌ها و خاطره به اثر وجهی فراتاریخی بخشید. طراحی موزه کلمبا (2003) در شهر کلن آلمان، طراحی‌شده توسط پیتر زمتور که عملا تغییر کاربری مخروبه‌های باقیمانده از کلیسایی است بمباران‌شده در جنگ جهانی دوم نیز می‌تواند موید پتانسیل زیبایی‌شناسانه مخروبه‌ها در دل امر نو باشد. طرح جایگزین برای برج‌های مرکز تجارت جهانی اما در قیاس با نمونه‌های موفق در مواجهه با محوطه‌های فاجعه، به هیچ‌رو دل به مخروبه‌ها نبسته است و عملا با حذف کالبدی پیشاتاریخ منظر و روی‌کشیدن در زمان صفر و تقلیل تراژدی به‌نام‌هایی حک‌‌شده بر سنگ، پساتاریخ مجموعه را نیز از بعد محتوایی مغلوب ایدئولوژی کرده و راه را بر گشودگی‌های تفسیری بسته است، گویی طراحان از یاد برده‌اند، رخداد ابژه‌ای ایستا یا کلیتی هم‌چسب، با ارجاع به نقطه‌ای ثابت در زمان نیست، بلکه فرآیندی در جریان و ممتد از شدن است و در قامت فهم و موقعیتی تا ابد باز و گذرا تفسیر می‌‌شود و دقیقا این خوانش از رخداد است که با یازدهم‌سپتامبر همگن و همقدم خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.