گزارش «شرق» از نفوذ فيلمها و سريالهاي ايراني در عراق
«ناتاشا» عربی حرف میزند
محمدعلی عسگری
به این دو خبر توجه کنید: 1 دولت محلی «واسط» در جنوب بغداد در اقدامی جالب دستور داد دستفروشان نفت و گاز در این منطقه، از این پس بهجای استفاده از بوق و صدای بطری از آهنگ سریال یوسف پیامبر(ع) استفاده کنند. با پخش سریال یوسف پیامبر(ع) از تلویزیون عربزبان «الکوثر»، این سریال به یک رقیب سرسخت برای سریالهای عربی و ترکی تبدیل شد. سریال یوسف پیامبر چنان اقبال گستردهای را در عراق بههمراه داشت که تصاویر بازیگران این سریال در اغلب مغازههایی که تصاویر هنرمندان سینمای هالیوود را میفروختند به فروش رسید. به گفته منابع عراقی، در دوران پخش این سریال، مصطفی زمانی، بازیگر ایرانی نقش یوسف پیامبر با چشمانی سبز به یکی از محبوبترین بازیگران دنیای عرب تبدیل شد. حتی برخی از زنان عراقی نام کودکان تازه متولدشده خود را تحتتاثیر این سریال «یوسف» گذاشتند و خود به «امیوسف» شهرت پیدا کردند. 2 سال گذشته فردی به نام «ناصر بغداد» که خود را یکی از رهبران «ارتش مختار» معرفی میکرد مسوولیت نخستین عملیات مسلحانه در عراق علیه نیروهای بعثی را در مناطق بغداد و دیالی برعهده گرفت. ارتش مختار پس از آن بر پیشانی گروهی
نشست که سریال مختارنامه اثر داوود میرباقری در عراق پخش شده و توانسته بود افکارعمومی بخشهای مهمی از شیعیان بهویژه جوانان تندرو را تحتتاثیر خود قرار دهد. سرمایهگذاری کلان این دو نمونه درواقع عمق تاثیرگذاری فیلمها و سریالهای ایرانی روی مخاطبان عرب بهویژه در کشور عراق را نشان میدهد. این تاثیرگذاری تنها محدود و منحصر به عراق نبود و بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی از عراق گرفته تا مراکش را تحتتاثیر خود قرار داد. تجربه نشان میدهد که فیلمها و سریالهای ایرانی به دلیل محتوای انسانی و ایمانی و نیز بازی حرفهای و فضای مانوس اسلامیای که دارد توانسته است بهسرعت مخاطبان خود را جلب کند. دوبله و پخش این فیلمها و سریالها تاکنون واکنشهای متناقض و متفاوتی را بهدنبال داشته است. بخشی از این واکنشها مثبت و تشویقکننده بوده است اما بخش دیگری از این واکنشها منفی و مخرب بود. بهویژه فیلمها و سریالهایی با درونمایه مذهبی که در عین تاثیرگذاری مثبت در مواردی تحریککننده بوده و محافل سنتی عرب و بهویژه روحانیون اهل سنت را بهشدت برآشفته است. این بازتابهای منفی تا آنجا پیش رفت که برای مثال
دانشگاه الازهر مصر به تجسم شخصیتهای نبوی در سریال یوسف پیامبر ایراد گرفت و خواستار توقف پخش آن شد. یا سریال حضرت مسیح(ص) ساخته نادر طالبزاده در لبنان جنجالساز شد و پخش آن متوقف گردید. انواع فیلمها مهمترین سریالهای تاثیرگذار البته سریالهای مذهبی بوده است. سریالهایی چون امامعلی(ع)، یوسف پیامبر، امامحسن(ع)، ولایت عشق، مردان آنجلس یا اصحاب کهف، مریم مقدس، مختارنامه و... از جمله این سریالهای پربیننده بودند. در کنار این سریالها باید از آثار دیگری گفت که مانند «در چشمباد» به تاریخ ایران میپردازد اما در عین حال برای مخاطب عربزبان نیز جذاب بوده است. در این میان سریالهای تفریحی و خانوادگی کمترین حساسیتها را بههمراه داشته و توانسته است بیشترین تاثیرگذاری را داشته باشد. سریالهای ایرانی از «نرگس» گرفته تا «مسافری از هند» و «آرایشگاه زیبا» توانستهاند ماهها مخاطبان عربزبانشان را به خود سرگرم سازند. در کنار این سریالها باید از صدها فیلم دیگر صحبت کرد که هر یک در ایران یا کشورهای عربی دوبله شده و به نمایش درآمدهاند. برای مثال سریال «مسافری از هند» در بیروت دوبله و توسط شبکه
الفرات عراق پخش شد یا شبکه النخیل نیز که مرکز آن در بصره است اقدام به پخش سریال خانوادگی «نیمه پنهان ماه» کرد که با استقبال گسترده مردم مواجه شد. درمورد دلیل موفقیت سریالهای ایرانی، ماجده خیرالله، یک منتقد سینمایی مصر میگوید: ما بیهوده ادعا میکنیم که بهترین سریالها را داریم. بهمحض ورود سریالهای خارجی اعم از ترکی یا ایرانی این نقاب فرومیافتد و تمام این ادعاهای دروغین ما آشکار میشود. اگر از مقامات دولتی بپرسید چرا به اینگونه سریالها توجه میشود میگویند چون سریالهای دینی هزینهبردار است ما نمیتوانیم مشابه آنها را تولید کنیم. به گفته این منتقد مصری سریال یوسف پیامبر بهرغم وجود دهها فیلم و سریال مصری توانست به عمق خانوادههای مصری نفوذ کند و به حرف روزمره مردم تبدیل شود. وی بر این باور است که سریالهای دینی ایرانی از سریالهای ترکیه موفقترند. زیرا به گفته او ایرانیها جوامع اسلامی را خوب میشناسند و میدانند که تا چه حد نسبت به مسایل دینی در این کشورها بیتوجهی شده است. یسری الجندی، یک منتقد دیگر مصری میگوید دلیل موفقیت ایرانیها این است که نهادهای دینی در کشورهای عربی دستوپای فیلمسازها را
بستهاند و اجازه ابداع و خلاقیت نمیدهند. او میافزاید: من وقتی سریال یوسف پیامبر را دیدم حسرت خوردم. چون ما خودمان قرار بود سریالهایی درباره امامحسین(ع) و خوارج یا درباره فتنه بزرگ تولید کنیم اما به دلیل نمایش شخصیتهای دینی اجازه کار ندادند. همچنین احمد کاظم، یکی از وبلاگنویسان عراقی میگوید: «تلویزیون ایرانی عربزبان «الکوثر» با پخش سریال یوسف پیامبر توانست گوی سبقت را از دیگر شبکههای بزرگ عربزبان برباید. به اعتقاد او، این سریال در برههای پخش شد که جوانان سخت مجذوب سریالهای مبتذل دوبله ترکی شده بودند و این سریال برعکس آنها با ارسال پیامی معنوی توانست جوانان را جذب کند.» برخی محافل عربی اما نسبت به اقبال گسترده مخاطبان عرب به آثار سینمایی ایران واکنش منفی نشان دادند. آنها سریالسازی ایران و پخش نسبتا رایگان این فیلمها و سریالها در شبکههای عربی را بهانهای برای پیشکشیدن مسایل دیگری کردند و با طرح عنوانهایی مانند گسترش «صفویگرایی» در منطقه تلاش کردند بگویند ایران به استعمار فرهنگی منطقه بهخصوص در بین مخاطبان شیعه دست زده است. آنها در این راه از «هالیوود ایران» در برابر «هالیوود غرب» صحبت به
میان آوردند. تجربهای روبهپیش مهمترین کانالهای تلویزیونی متعلق به شیعیان (اعم از ایرانی و غیرایرانی) عبارتند از الانوار1 و 2، اهلالبیت، المنار، العالم، آی فیلم، المهدی، فدک، الفرات، بلادی، کربلاء، الثـقلین، الغدیر، العهد، الکوثر، الفرقان، طه، السلام، الاتجاه، هدهد (برای کودکان)، هادی (برای کودکان)، المصطفی، الامام الرضا، الصراط و... این شبکهها پیوسته و بهصورت روزمره در برنامههای خود فیلمها و سریالهای ایرانی را پخش و حتی بازپخش میکنند. نگاهی به سریالها یا فیلمهای پخششده گستردگی دامنه پخش آثار سینمای ایران را در بین مخاطبان عرب نشان میدهد. به غیر از فیلمها و سریالهایی که به آنها اشاره شد باید از سریال «همسران» نام برد که مورد استقبال گستردهای قرار گرفت. یا سریال «خواب و بیدار» با بازی رویا نونهالی (ناتاشا) که توانست بینندگان بسیاری را به خود جلب کند. وقتی ناتاشا با آن جسارت خاص خود در این سریال به عربی صحبت میکرد بسیاری از دختران عراقی یا غیرعراقی را تحریک میکرد تا دست به اقدامات متهورانه بزنند. سریال «پس از باران»، «زیر آسمان شهر»، «ازدواج دوم»، «همسایگان»، «برگهای
پاییزی»، «خانه عنکبوت»، «مدار صفردرجه»، «شب دهم»، «کیف انگلیسی» «سرنخ» «ملکوت» و دهها سریال دیگر از جمله آثاری هستند که توانستهاند سر از خانههای مخاطبان عربزبان نیز درآورند. حتی برخی فیلمها مانند پدر، آوازگنجشکها، افعی، زندان زنان، باران، روز دیگر، میم مثل مادر، غربت عشق، سکوت، سیب و... از جمله آثاری است که به تناسب در شبکههای عربزبان پخش شده است. این مجموعه نشان میدهد که در کنار سریالهای تلویزیونی که غالبا بهصورت رسمی و با سرمایه دولت ایران دوبله و پخش میشوند و در مجموع یک پروژه سیاسی- فرهنگی را تشکیل میدهد، سایر آثار سینمای ایران نیز میرود تا حدودی راه خود را به سوی مخاطبان عام در جهان عرب باز کند. ناگفته نماند که سینمای ایران برای گروههای روشنفکری عرب کاملا شناختهشده است اما در میان تودههای مردم این سینما تاکنون اقبالی نداشته است. با ادامه این روند امید میرود که سینمای ایران نیز بتواند کمکم مخاطبان بیشتری را برای خود پیدا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.