|

کسی نیست کابوس‌ها را به یاد آورد

محمد رحمانیان

حالا و پس از گذشت حدود 12سال، تجربه‌های اجرایی مشترک محمد چرمشیر و رضا حداد در نمایش جهانی تکه‌تکه و مثله شده و پر خشونت و ناامن و بدفرجام، به جایگاهی مطمئن و با ثبات رسیده است. در گذر از ناکامی‌ها و آزمون و خطاهای متوالی و شکست‌ها و بر زمین‌خوردن‌ها و دوباره برپا شدن‌ها، در اجرای نمایش «کابوس‌های خنده‌دار...» این نویسنده و کارگردان به اعتماد به‌نفسی دست یافته‌اند که ناگفته پیداست از چه سلوک پرافت‌وخیزی برخاسته است. از نخستین همکاری آنان ـ یعنی نمایش «کسی نیست تا همه این داستان‌ها را به یاد آورد» تا آخرین آن ـ یعنی نمایش در حال اجرای «کابوس‌های خنده‌دار...» ـ آنچه بیش از همه دستخوش تغییر و استحاله شده «روایت» و شیوه‌های تازه‌ «روایت» برای گریز از تکرار قصه‌پردازی مالوف و جدال با خط داستانی کلاسیک بوده و هست. با این تفاوت که اگر در «کسی نیست...» نویسنده ـ و سپس کارگردان ـ خود را ملزم می‌دیدند تا برای پیوند روایت‌های به ظاهر پراکنده ساکنان یک محله‌ سوخته و از دست رفته، حضور آتش‌نشانان و کاوشگران را برپیکره نمایش بیفزایند، در «کابوس‌های خنده‌دار...» بی‌نیاز از ترفندهای دراماتیک، تنها به خلق تصاویری از جهانی پر تناقض بسنده کرده‌اند و با استفاده از وسایل مکانیکی و صحنه‌آرایی فراواقعگرایانه و نورهایی که تشدیدکننده‌ فضای مالیخولیایی اثر است و نیز موسیقی تهدیدگرایانه‌ای که همواره چون هشداری شنیداری مخاطب را به بیدارباشی دایمی فرامی‌خواند، تماشاگر را نه بیرون از جهان اثر، بلکه به‌عنوان شریک فجایعی که روی صحنه اتفاق می‌افتد سهیم می‌کنند. ایده‌های فراوان ولی قطعه قطعه‌ اثر، از مرغان در قفس گرفته تا هبوط فرشته‌ای که بال‌هایش را به یغما می‌برند، آدمکشی که در رقص موحشی سر می‌برد و زبان قطع می‌کند و آمران قدرتی که تنها زبانی که برای گفت‌وگو می‌شناسند فشار آبی‌ا‌ست که معترضان را به گوشه‌ای پرتاب می‌کند، تصاویری هستند که تماشاگر پیش از این یا در تجربه‌ای دردناک آنها را به یاد می‌آورد، یا اساسا خود در زمانی، قربانی چنین شرایطی بوده است. به اینها اضافه کنید تصاویر آرشیوی روی پرده را، از گرسنگان و کودکان سلاح در دست و صحنه‌های جنگ و درگیری و آدمکشی، که به شکلی حیرت‌انگیز و غیرقابل فهم پس از مدتی تاثیر خود را از دست می‌دهند و به آلبوم‌ عکس‌های قدیمی بدل می‌شوند که دیگر رغبتی هم به تماشایش وجود ندارد. و «کابوس» واقعی جز این است؟ که ما، همه ما، دیگر حساسیت خود را درباره حوادثی که اندکی دورتر از ما در عراق و افغانستان و فلسطین و سوریه و مصر رخ می‌دهد از دست داده‌ایم و دیدن تصاویر کشتارها و قتل عام‌ها و مثله‌کردن‌ها، به معنای واقعی، دیگر «چنگی» به دلمان نمی‌زند؟
پس از تماشای نمایش «کابوس‌های خنده‌دار...» گفت‌وگویی طولانی داشتم با محمد چرمشیر و رضا حداد درباره این نمایش و سه، چهار تجربه همکاری مشترکشان. امیدوارم زودتر جایی چاپ شود تا بیشتر با لایه‌های مختلف نمایش‌های حداد آشنا شویم. این چند خط را به پاس لذتی نوشتم که از ضیافت رنگ و نور نمایش بردم. و اندوهی که تا روزها رهایم نکرد. اگر مثل این روزهای من به لذت و اندوه توامان نیاز دارید، تماشای نمایش «کابوس‌های خنده‌دار...» را از دست ندهید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.