اهمیت بررسی اقرار متهم
سارا نجیمی . وکیل دادگستری
پرونده قتل مردی که همسر و دو دختر او متهم به ارتکاب آن هستند (جزییات ماجرا در روز پنجشنبه هفته گذشته در همین صفحه منتشر شد) دوباره در شرایطی رسیدگی میشود که رای نخستین که منجر به صدور حکم قصاص برای همسر و فرزندان مقتول به جرم قتل شده بود، در دیوانعالی کشور به علت نقص در تحقیقات مقدماتی نقض شد. این امر برای اینجانب بهعنوان یکی از وکلای پرونده از جهاتی حایزاهمیت است. یکی از مهمترین مواردی که توسط وکلای پرونده مطرح شد و خوشبختانه در دیوانعالی کشور توسط قضات دیوان مورد توجه قرار گرفت، نقص در تحقیقات مقدماتی بود که به علت اقرار متهمان با دقت کافی صورت نگرفت. اقرار مرتکب جرم (متهم) شاید معتبرترین و قطعیترین وسیله برای پیبردن به وقوع جرم باشد با این فرض که اصولا هیچکس با آگاهی از عواقب محکومیت کیفری، خود را در معرض مجازات قرار نمیدهد اما متاسفانه در مساله اقرار همیشه ممکن است با پدیدهای تحت عنوان «اقرارهای رنگی» مواجه شویم (این عنوانی است که قضات باتجربه دادگاههای کیفری استان روی برخی اقرارهای متهمان گذاشتهاند.) اقرارهای غیرواقع که گاه به دلایل عاطفی یا سودجویی و به منظور منحرفکردن مسیر تحقیقات صورت
میگیرد و زمانی که متهم از لحاظ شرایط سنی و مطابق با تعریف قانونی طفل محسوب میشود، بررسی اقرارهای صورتگرفته توسط او اهمیتی دوچندان مییابد و ضرورت انجام تحقیقات مقدماتی توسط گروهی متخصص در زمینه جرمشناسی کودکان و نوجوانان بیشتر احساس میشود. دادگاه مانند صحنهای است که در آن درباره گناهکاری، بیگناهی، آزادی یا زندان و حتی مرگ یا زندگی فرد یا افرادی تصمیم گرفته میشود، پس ضرورت استماع شهادت افراد کمتر از 18سال در شرایطی کاملا تخصصی اجتنابناپذیر است. نگاهی هرچند اجمالی به پژوهشهای روانشناختی، مبین این واقعیت است که تا چه اندازه نارساییها و تغییر شکلهای هوشیارانه یا ناهوشیارانه در شهادتها وجود دارند که پذیرش آنها میتواند خطرهای بزرگی بهدنبال داشته باشد. در روش تخصصی و با کمک متخصصان امر میتوان پس از تحلیل و بررسی اقراریه متهم، به بازسازی تالیفی آن اقرار در مجموعه منسجم (با توجه به کل پرونده) پرداخت. در چنین مجموعهای است که هر عنصر مجزا و به ظاهر کماهمیت که در اقرار متهم بیان میشود نیز معنای واقعی خود را پیدا میکند و همانگونه که بسیاری از علایم جرم به کمک اقرار متهم تفسیر میشود، اقرارها نیز
به وسیله نشانههای روانشناختی در رابطه با شخصیت شخص اقرارکننده و رابطه آن با کل پرونده معنا مییابد. در واقع اقرار اصولا باید پدیدهای روانشناختی تلقی شود که صحت شکلگیری آن باید به دقت بررسی شود. از سویی مطابق با ماده 91 قانون مجازات اسلامی جدید «در جرایم موجب حد یا قصاص هرگاه افراد بالغ کمتر از 18سال، ماهیت جرم انجامشده یا حرمت آن را درک نکنند یا در رشد و کمال عقل آنان شبهه وجود داشته باشد، حسب مورد با توجه به سن آنها به مجازاتهای پیشبینیشده در این فصل محکوم میشوند. تبصره- دادگاه برای تشخیص رشد و کمال عقل میتواند نظر پزشکیقانونی را استعلام یا از هر طریق دیگر که متقضی بداند، استفاده کند.» بررسی مجدد پرونده موردنظر در چنین شرایطی صورت میگیرد و حال اینکه آیا دوکودک و نوجوان 12و 15ساله ماهیت جرم و حرمت آن را درک میکنند یا نه، امری است که بهسادگی قابل احراز است. با توجه به اینکه بین در معرض خشونت یا غفلت قرارگرفتن در دوران کودکی و ارتکاب جرم پیوند عمیقی وجود دارد، «ماهیت جرم و حرمت آن را» زمانی میتوان درک کرد که کودک در محیطی پرورش یابد که بسیاری از حرمتها برای او تعریف شود و ماهیت بسیاری از
مفاهیم انسانی برای او معنا داشته باشد. شاید پس از آن بتوان انتظار داشت کودک ماهیت جرم «قتل» و حرمت آن را درک کند. این پرونده در شرایطی مورد رسیدگی مجدد صورت میگیرد که گامی بزرگ در جهت رسیدگی به جرایم اطفال برداشته شده است. گامی که شاید کافی نباشد اما دورنمایی را ترسیم میکند که در آن نگاه جامعتری به بزهکاری اطفال وجود داشته باشد و تفاوت بین رای صادره پس از تصویب قانون جدید مجازات با رای قبلی میتواند نویدبخش روزهای بهتر در رسیدگی تخصصی به جرایم اطفال باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.