از خیابان انقلاب به بعد-۱۲
صداهای غایب ادبیات
پیام حیدرقزوینی
از بین کتابفروشیهای خیابان انقلاب، آنهایی که به صورت متمرکز در حوزههای مشخص به نشر و فروش کتاب مشغولند، معمولا شناخته شدهتر و تاثیرگذارتر هم هستند. اما تقریبا در تمام کتابفروشیهای عمومی کتابهای ادبیات، جامعهشناسی، تاریخ و فلسفه به فروش میرسند. مثلا در «اختران» و «آگاه»، بهجز کتابهای علوماجتماعی و فلسفه، شعر و رمان هم دیده میشود یا در «نیلوفر» و «افق»، به جز کتابهای حوزه ادبیات، کتابهای تاریخ و اقتصاد هم وجود دارند. اما در انقلاب، چند کتابفروشی هم هستند که فقط در یک حوزه مشخص فعالیت میکنند و نمیتوان در آنها کتابی از حوزهای دیگر یافت. «کتابسرای نیک» که روبهروی دانشگاه و کنار انتشارات جیحون قرار دارد، از جمله این کتابفروشیهاست. کتابسرای نیک که درواقع کتابفروشی «کتاب نشر نیکا» است، از کتابفروشیهای جدیدتر خیابان انقلاب بهشمار میرود و در مقایسه با برخی کتابفروشیهای دیگر، زمان زیادی از عمرش نمیگذرد. کتابسرای نیک فقط به لحاظ مکانی کنار کتابفروشی انتشارات جیحون قرار ندارد، بلکه این دو از ناشران مرتبط با هم به شمار میروند هرچند که حوزههای فعالیتشان متفاوت از هم است. «جیحون» با کتابهای
روانشناسی شناخته میشود و کتاب نشر نیکا با کتابهای ادبیات و هنر. جیحون به نسبت کتابسرای نیک عمری طولانیتر دارد و در طول سالهای فعالیتش بازار خوبی هم برای فروش کتابهای روانشناسیاش داشته است. اما گاه شرایطی در جامعه پیش میآید که نظم و قاعدههای قدیمی را بر هم میزند و برای مدتی هم که شده آرامش چندین و چند ساله را به چالش میکشد. بازار کتاب و مطبوعات هم جزو اولین بخشهایی از جامعهاند که به تغییرات آن واکنش نشان میدهند و خود به نبض جامعه تبدیل میشوند. در اواخر دهه 80 که منطق روزمره زندگی بر هم خورد، وضعیت نشر کتاب هم جدا از وضعیت کلی جامعه نبود. در روزهایی که بخشی از طبقه متوسط علاقه قدیمیاش به کتابهای روانشناسی را تا اطلاع ثانوی از دست داده بود، نشر نیکا دست به انتشار کتابهایی قابل تامل در زمینه ادبیات داستانی زد. کتابهایی که برخیشان به دنبال ایجاد صداهایی متفاوت از صداهای تاکنون موجود در فضای ادبیات ایران بودند. اما اگر ادبیات به دنبال صدا بخشیدن به بیصدایان باشد، کتابهای نشر نیکا این صدا را در میان ادبیات خارجی جستوجو میکرد. شاید به این دلیل که بخش بزرگی از ادبیات داستانی ما سالهاست که
صدای خود را از دست داده و دیگر خبری از آن داستانهایی که تصویر دوران خویش باشند نیست. به این ترتیب نشر نیکا امروز و بهرغم اینکه سابقهای طولانی در انتشار کتاب ندارد تبدیل به یکی از ناشران با اهمیت ادبیات داستانی شده است. قدمت و قدرت جیحون هم در حکم موتور بزرگی است که موتور کوچک را به حرکت میاندازد و در این چند سال نشر نیکا با پشتوانه مالی مناسب به انتشار آثار مورد نظرش پرداخته است. در بین کتابهایی که کتاب نشر نیکا در این چند سال منتشر کرده، چند رمان و مجموعه داستان به چشم میخورد که آنها را میتوان جزو مهمترین کتابهای داستانی ترجمهشده در چند سال اخیر دانست. از جمله کتاب «ترجیح میدهم که نه» که در سال 1390 به چاپ رسید. کتابی که شامل داستان «بارتلبی محرر» هرمان ملویل با ترجمه کاوه میرعباسی و سه جستار فلسفی از جورجو آگامبن (بارتلبی، یا در باب حدوث؛ ترجمه امید مهرگان و پویا رفویی)، ژیل دلوز (بارتلبی، یا یک فرمول؛ ترجمه شهریار وقفی پور) و ژاک رانسیر (دلوز، بارتلبی و فرمول ادبی؛ ترجمه امیر احمدیآریان) است. فرم انتشار این کتاب که یک داستان در کنار سهمقاله از سهمتفکر مطرح معاصر به چاپ رسیده، فرم
قابلتوجهی است. پویا رفویی گزینش و ویرایش این کتاب را برعهده داشته است. او به جز این کتاب، در انتشار کتابهای قابل توجه دیگری از این انتشارات هم نقش داشته. از جمله مجموعه داستانهایی که متفاوت از مجموعه داستانهایی بودهاند که در این چند سال به فارسی ترجمه و منتشر شدهاند. ویژگی اصلی این مجموعهها نگاه و ایده خاصی است که در پشت انتخاب داستانها قرار داشته و این همان چیزی است که این مجموعهها را در پیوند با هم قرار داده است. این مجموعه داستانها در پی این بودهاند تا بر دو عنصر مهم اما حذف شده این سالهای ادبیات ما یادآوری و تاکید کنند: ایده و تخیل. مجموعه داستانهایی مثل «چند مرگ ماکسیم گورکی»، «عکسهای فوری»، «نیمه شب در داستایفسکی»، «حالا این هم از زندگی ما» و «شرم نوشتن». شرم نوشتن، مجموعه داستانی از روبرتو بولانیو است و چهار مجموعه دیگر هم داستانهایی از نویسندگان مختلف را دربر میگیرند که با ترجمه گروهی از مترجمان به فارسی برگردانده شدهاند. مترجمانی که اگرچه همگی جوان بودهاند اما ترجمههایی قابل اعتماد به دست دادهاند و برخی از آنها از جمله مترجمان قابل توجه نسل جدید ترجمه ادبی بهشمار میروند.
این چند مجموعه داستان هم در این مدت با استقبال نسبتا خوبی مواجه شدهاند و فروش خوبی داشتهاند. اما از کاوه میرعباسی به جز داستان ملویل، ترجمههای دیگری هم توسط کتاب نشر نیکا به چاپ رسیده و او را میتوان از مترجمان ثابت این نشر بهشمار آورد. «قلمرو این عالم» آلخو کارپانتیه، یکی از این ترجمههاست. کارپانتیه در ایران چندان شناختهشده نیست و پیش از «قلمرو این عالم»، تنها یک رمان از او با نام «انفجار در کلیسای جامع» با ترجمه سروش حبیبی به فارسی منتشر شده بود. از دیگر ترجمههای میرعباسی که توسط کتاب نشر نیکا به چاپ رسیده، دو کتاب از سهگانه کورمک مککارتی است با نامهای «همه اسبهای زیبا» و «گذرگاه». مککارتی با همین سهگانه که به «سهگانه مرزی» معروف است به شهرت رسیده است و اما جدیدترین کتاب میرعباسی که با نشر نیکا به بازار آمده، «معمای ماری روژه» ادگار آلنپو است. کتابی که به جز معمای ماری روژه، دو داستان دیگر آلنپو با نامهای «قتلهای کوچه مورگ» و «نامه ربوده شده» را هم در برمیگیرد. آلنپو بنیانگذار ژانر «جنایی-معمایی» در ادبیات است و این سهداستان هم سر سلسله ادبیات پلیسی به شمار میروند. میرعباسی دلیل
همکاری مستمر با این انتشارات را شرایطی میداند که این نشر برای مترجم فراهم میکند: «در شرایط فعلی امکاناتی که این نشر برای من فراهم میکند را هیچ ناشر دیگری به وجود نمیآورد. قبل از گرانی کاغذ، وقتی قرارداد کتابم را با نشر نیکا میبستم، پول چاپ اول کتاب را پیشاپیش دریافت میکردم اما با گرانی کاغذ در این مدت اخیر، دیگر این امکان وجود ندارد و حالا فقط نیمی از پول چاپ اول در ابتدا پرداخت میشود. احتمالا این جور که پیش میرود این پیش پرداخت به یکسوم هم میرسد. اما به هرحال تعدادی از ناشران مثل همین کتاب نشر نیکا، نی و نیلوفر از جمله ناشران خوش حسابند و کارهایشان هم از یک استاندارد قابل قبولی برخوردار است. من این چند ناشر خوب را از میان ناشران زیادی که هریک مسایل مختلفی داشتهاند دستچین کردهام.» اما فضای داخلی کتابفروشی نیک، فضای به نسبت کوچکی است که دورتادور آن قفسههای کتاب تا سقف بالا رفتهاند و حسن چیدمان کتابفروشی هم در این است که بهراحتی میتوان به تمامی قفسهها دسترسی داشت. همان نگاه اول به قفسههای کتابفروشی نشان میدهد که در اینجا فقط رمان و کتابهای هنر چیده شدهاند و حتی خبری از کتابهای شعر هم
نیست. البته تا مدتی پیش این تفکیک در این کتابفروشی صورت نگرفته بود اما حالا در اینجا فقط رمان و کتابهای مربوط به سینما و عکاسی و تئاتر فروخته میشوند. این مساله باعث میشود تا نیک بخشی از مشتریانی را که برای خرید کتاب به انقلاب میآیند از دست بدهد اما از طرفی هم، باعث شده تا به یکی از اولین انتخابهای مشتریانی تبدیل شود که به دنبال خرید رمان و داستانند. در قفسههای سمت راست کتابفروشی، کتابهای بخش هنر به چشم میآید و در کنار این قفسهها و همینطور در قفسههای انتهای کتابفروشی، رمان و مجموعه داستان دیده میشود. در بخشی از قفسههای سمت راست هم، رمانهای عامهپسند ایرانی چیده شدهاند. چند داستان ایرانی هم با کلافهایی از سقف آویزان شدهاند تا شاید از آن بالا بیشتر به چشم مشتریهای کتابفروشی بیایند. این مساله که کتابفروشی نیک فقط به فروش کتابهای هنر و رمان میپردازد، از یک نظر دیگر هم قابل توجه است و آن هم اینکه فهرست کتابهای پرفروش این کتابفروشی میتواند معیار دقیقتری، نسبت به دیگر کتابفروشیها، برای شناخت بازار ادبیات داستانی در ایران به دست دهد. هرچند که کتابهای پرفروش یک کتابفروشی، معمولا آثاری
هستند که در یک بازه زمانی مشخص و محدود فروش خوبی دارند و بعد از مدتی فروششان معمولی میشود و ممکن است در بلندمدت دیگر تجدید چاپ هم نشوند. اما به هرحال برخی پرفروشهای نیک در مدت اخیر از این قرار بودهاند: «نظارت دقیق قطار» از بهومیل هرابال با ترجمه عدنان غریقی، رمانی که نشر افراز منتشر کرده و در مدت کوتاهی بازچاپ شده است. «کافکا در کرانه» از هاروکی موراکامی با ترجمه مهدی غبرایی که نیلوفر ناشر آن است. «ناطور دشتِ» سالینجر، که چند ترجمه از آن به فارسی انجام شده. «دنیای سوفی» یوستین گردر با ترجمه حسن کامشاد که توسط نشر نیلوفر به فارسی منتشر شده و عنوان فرعی آن، «داستانی درباره تاریخ فلسفه» است. این از آن کتابهایی است که بیهیچ دلیل روشنی در برخی دستفروشیهای انقلاب هم دیده میشود. «تنهایی پر هیاهو» باز هم از بهومیل هرابال که پرویز دوایی به فارسی ترجمهاش کرده و «بالاخره یه روزی قشنگ حرف میزنم» دیوید سداریس با ترجمه پیمان خاکسار که نشر چشمه ناشر آن است. از نکات این فهرست، یکی این است که هیچ داستان ایرانی در بین آثار پرفروش این مدت کتابفروشی نیک قرار ندارد؛ و دیگر اینکه میتوان داستانهای خارجی تازه منتشر
شده را هم در این فهرست یافت. برخلاف برخی کتابفروشیهای دیگر مثل امیرکبیر و مولی که در آنها معمولا آثار کلاسیک ادبی با ترجمههایی از نسل اول مترجمان ایرانی جزو پر فروشهای ادبیات هستند. از فروشنده در مورد فروش داستانهای ایرانی که بپرسی، تعدادی از رمانهای عامهپسند را نام میبرد و میگوید که این کتابها در فهرست پرفروشها لحاظ نمیشوند چون که همیشه فروش بالایی داشتهاند. عجیب اینکه تکوتوک داستان قابلتوجه ایرانی هم که در این چند ماه اخیر منتشر شدهاند، از جمله «ملکان عذاب» ابوتراب خسروی، در بین پرفروشهای کتابفروشی قرار ندارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.