|

رنج‌های بدون رستگاری

نادر شهریوری (صدقی)

«... پشت باغ مختارالسلطنه، سال‌ها قبل، پیرزنی را می‌دیدی که پشت چرخ نخ‌ریسی نشسته و دسته چرخ را می‌چرخاند، زمستان، بهار، تابستان ... روی صورتش قطره اشکی همیشگی، شیاری تا گوشه لب باز کرده بود. اگر جلو می‌رفتی و به پیرزن نزدیک می‌شدی می‌دیدی که تنها دستای او جان دارند، خود او مجسمه سنگی بیش نیست. قرن‌ها بود که سنگ شده بود ...»1 شروع داستان «جامه خوناب» با تک‌گویی‌های پیرزنی شروع می‌شود که تنها دست‌های او جان دارند اما خود او مجسمه سنگی‌ای بیش نیست، رنج‌های او با قطره اشکی همیشگی بر صورتش در مجسمه پشت سرش - در ناخودآگاه - قرار دارد، پیرزن قرن‌هاست که سنگ شده، حالا قصه‌اش را ناله چرخ کهنه روایت می‌کند. تاریخ نیز همچون روانی رنج‌دیده دارای ناخودآگاهی است که ماحصل ناکامی است، این ناکامی همچون شیاری اشک بر صورت پیرزن جاری است تاریخ واقعا موجود اگرچه از نمایش رنج‌ها و ناکامی‌ها پرهیز می‌کند اما قادر به پاک‌کردنشان هم نیست، این رنج‌ها و آرزوها محو نمی‌شوند بلکه در دل تاریخ ـ در ناخودآگاه آن ـ تعینی نامریی را تجربه می‌کنند آنها به تعبیر الاهیاتی بنیامین خود را در حافظه خداوند جای می‌دهند. داستان‌های رضا جولایی حول وقایع تاریخی دور می‌زنند. اهمیت نوشته‌های او در آن است که آن وقایع تاریخی‌ای که جولایی به تشریح‌کردنشان می‌پردازد همچنان در روزگار ما دارای معنا و اهمیتند، وقایعی همچون جنگ و انقلاب که بنا به ضرورت در تاریخ تکرار می‌شوند بالطبع مهر خود را به زندگی آدمیان پیرامون خود می‌زنند. جولایی در داستان‌های خود عمدتا به تشریح زندگی مردمانی حول این وقایع بحرانی می‌پردازد و رنج‌ها، دغدغه‌ها، عشق‌ها و آرزوهای آنان را بیان می‌کند. «زمستان به آخر می‌رسید و ما همچنان برای هم قصه می‌گفتیم و با خود می‌گفتیم قصه‌ها سرنوشت آدمیانند و گرداگرد آنان می‌چرخند، هر یک انسانی را برگزیده و او را در چنبر خود گرفتار کرده و بر مسیری پیش می‌راند، سرنوشت ما قصه‌ای بود و ما بازیگر آن بودیم. سنگینی تقدیر را بر شانه‌ام احساس می‌کردم»2 ماجرا به دورانی‌بحرانی، به جنگ‌های ایران و روسیه برمی‌گردد. در شبی از شب‌های زمستان زن و مردی در کلبه‌ای به‌هم می‌رسند و از زندگی خود سخن‌ها می‌گویند و هر یک سرنوشت خویش را به‌صورت قصه‌ای بیان می‌کند، قصه در قصه ادامه می‌یابد و زن از انتظار خود برای بازگشت پسرش از جنگ می‌گوید تا آنکه سرانجام راز تقدیر آشکار می‌شود: آنان، آن زن و مرد، در آن شب طولانی، همسرانی بوده‌اند که پس از سال‌ها تصادفا به‌هم رسیده‌اند. ویژگی جولایی در آن است که «تقدیر» و «رنج» را در دوره‌هایی بحرانی پی می‌گیرد. این موضوع به جذابیت داستان‌هایش می‌افزاید اما او درنهایت رنج را به «امری کامل» بدل می‌کند که امکان عبور از آن ممکن نمی‌شود، این درک از رنج به‌مثابه «امری کامل» تصادفی نیست بلکه به یک نوع تلقی از تاریخ بازمی‌گردد که مطابق آن رویدادهای تاریخی باید «آنگونه که واقعا بوده‌اند» شناخته شوند و جای درخور خود را در پیوستار بیابند، از این نظر جولایی با دقت تمام حتی جزییات تاریخی* را همچون تاریخدانی خبره از دل وقایع بیرون می‌آورد. او سردر «دهلیزهای تاریک و فروریخته» و در «پستوهای ظلمانی پر از ارواح» می‌برد و آنها را از نهانگاه خود بیرون می‌کشد و درست همان‌گونه که بوده‌اند اما صرفا به عرصه شناخت واقعه به نمایش درمی‌آورد، او در این کار کاملا موفق عمل می‌کند. آنچه در جولایی غیبت دارد فقدان رستگاری است. این موضوع از آنجا اهمیت می‌یابد که او بعضی از داستان‌هایش - مانند شب ظلمانی یلدا و حدیث دردکشان - را متاثر از تعلقاتی که به مضامین مذهبی و کتاب مقدس دارد به نگارش درمی‌آورد. مفهوم رستگاری از جمله مضامین مذهبی است که ارتباط مستقیم به کامل یا ناکامل بودن رنج پیدا می‌کند، به بیان دیگر اعتقاد به رستگاری می‌تواند امر کامل رنج را به چیزی ناکامل و امر ناکامل خوشبختی را به چیزی کامل بدل کند. این تبدیلات تاریخی البته به برداشت ما از تاریخ ارتباطی مستقیم دارد.** با نوعی تلقی الاهیاتی (برخلاف نگاه جولایی) ادبیات صرفا وقایع‌نگاری تاریخی نخواهد بود. بلکه شکلی از یادآوری به‌منظور فراموش نکردن رنج‌هاست. در این صورت و با این نگاه به تاریخ رنج‌های رستگارنشده شخصیت‌های متنوع داستان‌های جولایی امکان رستگاری می‌یابند. پی‌نوشت‌ها: * جزییات تاریخی به بهترین شکل در رمان سوءقصد به ذات همایونی دیده می‌شود. در این کتاب علاوه بر جنبه داستانی متن با تاریخی واقعی و آدم‌های واقعی روبه‌رو می‌شویم که نشان از تسلط نویسنده بر وقایع تاریخ مشروطه و بعد از آن، شهرها، مکان‌ها، پاتوق‌ها و زبان محاوره‌ای آن دوره دارد. ** به نظر می‌رسد رضا جولایی بر این باور است که داستان‌هایش اساسا در خدمت موقعیت تاریخی خاص نیست و او رمانی تاریخی نمی‌نویسد بلکه آنچه برایش مهم است موقعیت وجودی انسان‌ها در تاریخ و تشریح وقایع دوره‌هایی خاص است. همچنین او رنج بدون رستگاری را موقعیت وجودی آدمی در تاریخ تلقی می‌کند. 1- جامه خوناب رضا جولایی ص 9. 2- شب ظلمانی یلدا و حديث دردکشان ص 44.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.