|

شميرانات؛ شهر گمشده

میثم مولوی . کارشناس معماری

يک فرانسوي با نام کريستف لودو فارغ‌التحصيل دانشگاه سوربن در رشته تاريخ شرق اسلامي در قرون وسطي و داراي فوق‌ليسانس تعليم و تربيت از دانشگاه روآن، جواني زيبابين و نکته‌سنج است که چند ماهي در سال 1372 از زندگي را با همسر ايراني خود در ايران به‌سر برده و چون شميران را داراي جاذبه ديدن و بازگفتن يافته، در فرصت کوتاه اقامتش در ايران توانسته است با نگاه شاخص روزنامه‌نگاري و طبع روشن نويسندگي و ذوق والاي عکاسي، صورتي خواندني و ديدني از نقاط مهم شميران (تجريش، نياوران و اوين) بنويسد و آنچه را که قلم کنجکاو مي‌تواند مجسم سازد در لوحه‌هاي عکس همراه با طرح‌هاي زودگذر ضبط کند. اين کتاب کم‌حجم ديداري ترکيبي است از گذشته گويا، عکس‌هاي پرنکته و طرح‌هاي جذب‌کننده و چشم‌نواز. اين کتاب با مقدمه‌اي از آقاي ايرج افشار در سال 1376 تحت عنوان (شميران يا باغ‌هاي گمشده) در تهران انتشار يافت و نويسنده فرانسوي اگر اين روزها از شميران بازديد داشت، قطعا نام کتاب خود را «شميران؛ شهر گمشده» انتخاب مي‌کرد که منطبق با واقعيت وضعيت اين روزهاي شميران است. از اتفاقاتي که در پهنه شهر شميران مي‌گذرد اطلاع کافي ندارم ولي در منطقه‌اي از شميرانات که روزانه از آن عبور مي‌کنم هر زمان شاهد و ناظر تغييرات شگرفي هستم که عمدتا موجب نگراني درباره محيط زيست و ترافيک گره‌خورده در آينده‌اي نه‌چندان دور است. از اشخاص مسن‌تر اطلاع يافتم که خيابان فرشته (شهيد فياضي) قبل از انقلاب، حال‌وهواي خاصي داشت و چندين سال پس از انقلاب هم تغيير زيادي نکرده بود. هنوز باغ‌هاي بزرگ با ساختمان‌هاي يک يا دوطبقه دست‌نخورده باقي بود. ترافيکي کم و سبک، سرزندگي خاص داشت، خياباني که حتي مي‌توانست يکي از خيابان‌هاي زيبا و دلنشين باشد که يک دوره از معماري ايران را در خود داشت و باغ‌هايش مشابه ريه‌اي براي تنفس بخشي از شهر تهران عمل مي‌کرد، يکباره به هم ريخت و دچار دگرگوني با سرعتي غيرقابل باور شد و‌ اي‌کاش ضوابط ساخت‌وساز در اين منطقه در حد دوطبقه قبلي باقي مي‌ماند. نمي‌دانم چه اتفاقي افتاد که يکباره همه چيز تغيير کرد و ساخت‌وسازهاي آنچناني شروع شد. در اين خيابان ساختمان‌هاي چندين و چندطبقه سربرآورد و به‌سرعت تکثير شد و به‌همين هم بسنده نشد و در دو طرف خيابان و انشعابات آن فروشگاه‌هاي متعدد مثل قارچ سبز شدند و ساختمان‌هاي مسکوني در اضلاع شمالي و جنوبي خيابان و حتي با فاصله از آن تبديل به تجاري شد و مرکزيت پاره‌اي از بانک‌ها به اين خيابان منتقل شد. قطعا ساير نقاط شميران هم از اين تغييرات بي‌نصيب نمانده است. در حال حاضر 12 شعبه بانک در اين خيابان وجود دارد. البته کوچه‌پس‌کوچه‌هاي اين خيابان نيز بي‌بهره نمانده و علاوه بر ساخت‌وسازهاي مرتفع قبلي، باغ‌ها، زمين‌ها و ساختمان‌هاي اين مناطق به‌سرعت در حال تخريب و ساخت هستند. ده ‌شميران که بعدا شهر شميران لقب گرفت مرکز فضاي سبز، باغ‌ها و تفرجگاه مردم و ريه شهر تهران قلمداد مي‌شد و با تمهيداتي مي‌توانست باقي بماند و افسوس که طي چند سال اخير با اين منطقه و به‌ويژه با اين خيابان چگونه برخورد کرده‌ايم و ظاهرا هنوز در شروع کاريم و قصد نهايي، تخريب کل منطقه و تبديل آن به آهن و سيمان در ساختمان‌هاي سر به فلک‌کشيده است. در تمام منطقه حتي ساختمان‌هاي سه‌طبقه در زمين‌هاي 300 تا 400 مترمربع به اميد احداث ساختمان‌هايي در حد پنج‌طبقه و بيشتر در دست تخريبند. بعضي اوقات که فضاي سبز سفارتخانه‌ها را در منطقه مي‌بينم آرزو مي‌کنم که‌ اي‌کاش سفارتخانه‌ها در زمان گذشته چندين و چندبرابر زمين فعلي در اختيار مي‌گرفتند که حداقل امروز فضاي سبز کافي باقي مي‌ماند و بعد از چنين آرزويي، به‌عنوان يک ايراني شرمنده مي‌شوم از اينکه خاک مملکتم در اختيار ساير کشورها باشد و خوشحال از اينکه هنوز بخشي از فضاي سبز تهران محفوظ مانده است. اي کاش که اعضای محترم انجمن شهر نظري هم به اين منطقه داشتند و سري نيز به اين خيابان و کوچه‌پس‌کوچه‌هاي آن مي‌زدند و از فاجعه‌اي که در حال رخ دادن است، بازديد می‌کردند. کوچه‌پس‌کوچه‌هاي چهار و شش‌متري که خاص کوچه‌باغ‌ها و عبور گاري و درشکه پيش‌بيني شده بودند، با احداث ساختمان‌هاي جديد با تعداد متنابهي آپارتمان بدون تعريض يا با گشايشي در حد يک يا حداکثر دو متر تبديل به خيابان‌هاي هشت‌متري و بندرت به 10 متري مي‌شوند درحالي‌که کليه اين خيابان‌ها به منبعي از اتومبيل تبديل شده و بن‌بست سال‌هاي آتي در آينده‌اي بسيار نزديک را بشارت مي‌دهند و همزمان شاهد سيل انبوه اتومبيل‌هاي ورودي از مبادي اصلي (خيابان وليعصر، مقصودبيک، پل رومي و مدرس) به خيابان فياضي (فرشته) هستيم. اين حجم عظيم ترافيک نهايتا به خياباني باريک‌تر از خيابان فرشته به خيابان نيلوفر و مريم شرقي سرريز مي‌شود و مشکلات را چندين برابر افزايش مي‌بخشد و اين در حالي است که دو طرف خيابان‌هاي منطقه محل پارک سراسري اتومبيل‌هاست. اخيرا يک خروجي از خيابان فياضي به بزرگراه مدرس از مسير خيابان بيدار احداث شده که کمک بزرگي به ترافيک سنگين بخشي از خيابان است. تقريبا در هيچ‌يک از خيابان‌هاي منشعب از خيابان فرشته (فياضي) هيچ پياده‌رويي وجود ندارد و در خود خيابان پياده‌رويي وجود دارد با حداکثر يک‌متر عرض و پر از چاله‌چوله، پله‌هاي بدون حساب و کتاب، پيش‌آمدگي برخي ساختمان‌ها که پياده‌رو را اشغال کرده‌اند. تو مجبوري که امتداد پله‌اي را به‌طرف بالا طي کني و مجددا و پس از چند متر از طرف ديگر از پله‌ها پايين بيايي و نيز رامپ‌هاي به‌طرف بالا يا پايين را در مسير پياده‌رو تجربه کني و خلاصه شاهکاري است از خلاقيت در ايجاد فضاهاي شهري و در خياباني که ظاهرا باید گل سر سبد خيابان‌هاي تهران مي‌بود. در حالي‌که از برنامه‌هاي آتي شهرداري منطقه‌يک بي‌اطلاعم ولي قطعا پذيره‌هايي که از حراج بخشي از شهر در اين منطقه عايد مي‌شود، آنچنان فريبنده است که با فروش ميلياردي پذيره‌ها باید منتظر ساخت و افتتاح ساختمان‌هاي چندين‌طبقه، فروشگاه‌ها، هتل‌هاي پنج و هفت‌ستاره با طبقاتي در حد 40، 50 طبقه و پاساژهاي بيشتر در منطقه باشيم و طليعه آن در حال حاضر پيداست و از هر کوچه‌پس‌کوچه اين خيابان که عبور کني، شاهد بناهاي در حال تخريب و ساخت واحدهاي مسکوني و تجاري با سرعتي غيرقابل باور و در ارتفاعات متفاوت خواهي بود. فاجعه زماني رخ مي‌نمايد که براي احداث هتلي با 46يا 48 طبقه در خياباني 10 تا 12متري که در ابتداي آن ساختمان تجاري عظيمي در دست اجراست پروانه صادر مي‌شود و خوب که تفکر کني هيچ منطقي جز دريافت پذيره نمي‌تواند توجيه‌کننده اين عمل باشد. به‌درستي مشخص نيست که شهرداري به‌دنبال کدام منطق معماري و شهرسازي چنين عملي را انجام داده است؛ پروانه‌اي که نه‌تنها زندگي در اين کوچه را خفه خواهد کرد بلکه خود هتل نيز در اين تنگنا خفه خواهد شد و زندگي ساکنان را تا فاصله‌اي بسيار دورتر از خيابان مورد بحث تحت تاثير قرار خواهد داد. ساکنان اين خيابان و منطقه آنچنان تحت تاثير اين ساختمان قرار مي‌گيرند که وادار به فروش ملک خود و فرار از منطقه خواهند شد و تا ابد دعاگوي مسوولان منطقه باقي خواهند ماند. صدور چنين مجوزهايي به شوخي با اجتماع بيشتر شبيه است تا يک اقدام فني؛ به خصوص که هفت طبقه از اين ساختمان به مراکز تجاري، رستوران‌ها و فضاهاي تفريحي اختصاص يافته است و حدث بزنيد که چه فاجعه بزرگي در انتظار منطقه و اهالي آن خواهد بود و موج درگيري ترافيک و راهبندان خيابان‌هاي شرق و غرب اين ساختمان را تصور کنيد و مصيبتي که صدور چنين مجوزي باعث و باني آن بوده است. به‌روشني قابل درک است که در سال‌هاي آتي و با قفل‌شدن ترافيک منطقه باید ساعت‌ها وقت، صرف رسيدن از نقطه‌اي به مکان بعدي و از ابتداي خيابان (فرشته) تا انتهاي آن شود و در آن زمان به‌ياد کارشناسان و يافتن راه‌حل ترافيک منطقه خواهيم افتاد که قطعا و با وجود خيابان‌هاي باريک منطقه علاجي هم براي آن وجود ندارد مگر اينکه در صورت امکان تونل حفر کنيم يا به احداث خيابان طبقاتي فکر کنيم که عملا غيرممکن است. هنوز هم تعدادي باغ وسيع و مشجر در منطقه وجود دارد که در حال حاضر و در آينده‌اي بسيار نزديک شاهد تبديل آنها نيز خواهیم بود و بسيار طبيعي است که با احداث يک بناي چندطبقه در اطراف اين باغ‌ها، محرميت فضايي به کلي نابود مي‌شود و اگر فردي مايل به نگهداري باغي باشد به اجبار وادار به فروش و واگذاري ملک خود خواهد بود و به اين ترتيب و به‌زودي شاهد خشکانيدن درخت‌هاي بيشتري در منطقه و تخريب و احداث واحدهاي مسکوني يا مراکز تجاري و اداري در برج‌هاي سر به فلک‌کشيده خواهيم بود البته خشکانيدن درخت‌ها به‌ويژه درخت‌هاي چنار آنچنان هم مشکل نيست، براي موفقيت در اين امر کافي است که شما هيچ اقدامي انجام ندهيد و باغ را براي مدتي به حال خود رها کنيد و مطمئن باشيد که پس از گذشت چندين ماه از شر درخت‌ها خلاص خواهيد شد. اگر از بعد ديگري به قضيه توجه شود و تصور کنيم که خداي‌ناکرده زلزله‌اي در تهران رخ دهد و براي درک بيشتر موضوع، براي لحظاتي چشمان خود را ببنديد و رخداد چنين فاجعه‌اي را در ذهن تجسم کنيد و قطعا از بروز چنين فاجعه‌اي بر خود خواهيد لرزيد، در نظر آوريد که واريز آوار يک ساختمان چندين‌طبقه در يک کوچه‌باغ و خيابان باريک منطقه کافي است که عبور و مرور هرگونه وسيله نقليه‌اي را براي کمک به ساير نقاط منطقه غيرممکن کند و لحظاتي را تصور کنيد که آتش‌سوزي‌هاي ناشي از ترکيدگي لوله‌هاي گاز و کابل‌هاي برق مسبب چه بلاهاي غيرقابل تصور و کشتاري فجيع خواهد شد و با تمام اين اوصاف و بلاياي در کمين، آيا زمان آن نرسيده است که به جاي تفکر به درآمد بيشتر و فروش شهر به هر قيمت، کمي هم به آينده و آيندگان و مردم بينديشيم فارغ از مشکلات ترافيک که به‌زودي گريبانگير منطقه خواهد شد با اولين بلايي که نازل شود فاجعه‌اي در انتظار است و کدام مسوولي جوابگوي فاجعه خواهد بود و قطعا مسوولان امروز در فرداي فاجعه حضور نخواهند داشت که پاسخگو باشند، آيا زمان آن نرسيده است که کمي به خود آييم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.