|

جریانات دانشجویی، سیاست را از دانشگاه، جدانشدنی می‌دانند

حرکت‌ 60ساله

حسین سخندان: نام دانشگاه و دانشجو، هرچند از شهریور 20 تا آذر 32، به‌تدریج پررنگ‌تر و پررنگ‌تر شد اما روزی که به یک مبدا برای جنبش دانشجویی ایران و فعالیت‌های 60ساله پس از آن بدل شد،16 آذر 32 است که «مهدی شریعت‌رضوی»، «مصطفی بزرگ‌نیا» و «احمد قندچی» در راهرو دانشکده فنی به گلوله بسته شدند تا «نیکسون» آمریکایی بداند که نمی‌توان به دولت برخاسته از کودتای 28مرداد به این سادگی‌ها، مشروعیت بخشید. احتمالا در زمانی که دانشگاه تهران توسط رضاخان در سال 1313 تاسیس شد، وی فکرش را هم نمی‌کرد که این نهاد در براندازی نظام پهلوی نقش اساسی ایفا کند. پس از کودتا نیز برخی حرکت‌های اعتراضی همچون برپایی تظاهرات به هنگام عقد کنسرسیوم در اردیبهشت 33 و شرکت فعال دانشجویان در میتینگ دی‌ماه 39 در جلالیه، تظاهرات گسترده در مخالفت با انتخابات دوره بیستم شورا در بهمن‌ماه 39، آتش‌زدن اتومبیل «دکتر اقبال» رییس وقت دانشگاه تهران و تظاهرات بر ضد ورود «ملکه الیزابت» به تهران در اسفندماه همان سال، باعث شد تا دهه 30 تحت‌تاثیر ابتدای این دهه روندی ناآرام و مبارزاتی را در دانشگاه‌های کشور به نمایش گذارد. در این بین، دهه40 برای جریان دانشجویی مسلمان دهه رشد نرم‌افزاری و فکری به‌حساب می‌آمد و ضدیت و مخالفت بنیادین با استبداد رژیم وقت و وادادگی خارجی، از شاخصه‌های این برهه از تاریخ دانشگاه است. به‌تدریج با جدی‌شدن فرآیند مبارزه با رژیم پهلوی، رشد کمی‌وکیفی مبارزات دانشجویی از اواخر دهه40 و اوایل دهه50 آغاز و دانشگاه یکی از کانون‌های اصلی آگاهی‌رسانی و مبارزه شد. آنان میزبان دکتر شریعتی، آیت‌الله مطهری، یدالله سحابی، آیت‌الله طالقانی، آیت‌الله مفتح، آیت‌الله بهشتی، علامه محمدتقی جعفری و... بودند. با تاسیس کانون‌های فکری مانند حسینیه‌ارشاد، با جامعه و دانشجویان سخن می‌گفتند. براین اساس از حدود سال‌های 1351‌و‌1352 طیف نیروهای مذهبی در جنبش دانشجویی رو به افزایش گذاشت. از پدیده‌های مهم و قابل‌تاملی که از اواخر سال 54 و اوایل سال 55 روند رو به گسترش و نقش تاثیرگذار‌ی پیدا کرد، یکی شکل‌گیری هیات‌های مذهبی خانگی با حضور دانشجویان به‌عنوان هسته‌های مبارزاتی و تربیت فکری و عاطفی بود و دیگری- به ویژه از اواخر سال 1355 و اوایل 1356- افزایش تعداد دخترانی بود که با روسری و حجاب اسلامی در دانشگاه تردد می‌کردند و رفتار آنها به پرچم مبارزه دانشجویان مذهبی با رژیم شاه و سکولاریسم بدل شده بود. «نفس» دانشگاه در کالبد مبارزه با رژیم وقت، دمیده می‌شد و انقلاب سال 57، یکی از وزنه‌های خود را نهاد دانشگاه می‌دانست؛ نهادی با دو بال استاد و دانشجو. سال‌های ابتدای انقلاب دانشگاه پس از انقلاب هم کانون فعالیت‌های سیاسی بود. تصویر یک روز عادی سال مقابل دانشگاه تهران، اصلا عادی نبود چراکه همه‌چیز آنجا رنگ‌وبوی اندیشه و سیاست داشت که البته پس از مدتی به سبب برخی اشتباهات، به سمت‌وسوی خشونت کشیده شد. تسخیر سفارت آمریکا در 13آبان 1358 از سوی دانشجویانی که نام خود را «مسلمان پیرو خط امام» نامیدند يكي ديگر از فعاليت‌ها بود. پیش از این اقدام اعضای شورای مرکزی انجمن‌های اسلامی دانشجویان در جریان دیداری که با حضرت امام(ره) در سال 58 داشتند از ایشان شنیدند: «بروید تحکیم وحدت کنید» و پس از آن اقدام به راه‌اندازی مرکزی به نام دفتر تحکیم وحدت کردند که هماهنگی میان اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان را بر عهده گرفت. بازتاب تسخیر سفارت نیز، خیلی زود خود را نشان داد و نخست‌وزیر دولت موقت استعفانامه خود را تقدیم امام کرد. طی روزهای بعد از تسخیر سفارت آمریکا دانشجویان در گفت‌وگو با رسانه‌ها بار‌ها تاکید کردند که سفارت آمریکا فعالیت‌های نامتعارف داشته است البته منتقدان تسخیر سفارت، آن را اقدامی معمول در همه سفارتخانه‌ها می‌دانستند. یک‌سال پس از آن‌، دانشگاه‌ها تحت عنوان «انقلاب فرهنگی» تعطیل شد ‌در دوران جنگ تحمیلی، دانشجویان حضور پررنگی در جبهه‌ها داشتند و البته در کنار آن‌، در عرصه سیاست هم تاثیر‌گذاری دانشجویان کم نبود. از 76 تا 84 پس از جنگ و در مقطع دوران سازندگی، فضای دانشگاه‌ها چندان شاهد مسایل سیاسی نبود، هرچند دفتر تحکیم وحدت، فعالیت‌های خود را کمابیش داشت. آنان اما در آستانه انتخابات سرنوشت‌ساز دوم خرداد 76 فعال شدند و از معدود تریبون‌های سیدمحمد خاتمی بودند. این دفتر به‌طور طبیعی تبار چپ داشت و همین امر سبب شد تا با فعال‌شدن دوباره جناح چپ، دانشجویان هم جان تازه‌ای بگیرند. سیدمحمد خاتمی، در اولین سالگرد حماسه دوم خرداد به دانشگاه تهران رفت و برای جمع عظیمی از دانشجویان سخن گفت. دانشجویان در دوران تبلیغات و مبارزات انتخاباتی سال 76 فعالانه شرکت داشتند و خانواده‌ها و مردم کوچه و بازار را بسیج کردند و به‌پای صندوق‌های رای کشاندند و پس از آن هم حضوری موثر در جریانات سیاسی داشتند. آنان حتی فهرست انتخاباتی ارایه کردند که البته بعدها مورد نقد خود فعالان دانشجویی و جامعه‌شناسان قرار گرفت. پس از آن هم، جنبش دانشجویی همراه با مطبوعات مستقل و منتقد حرکت برآمده از دوم خرداد را همراهی کردند اتفاقات پس از دوم خرداد از تیر 78 تا خرداد 82، هزینه‌هایی بود که این جنبش پرداخت. در مجلس ششم، دانشجویان نمایندگانی در مجلس داشتند و فهرست مورد توجه دانشجویان در اکثر شهرها رای آورد و مجلسی شکل گرفت که چهره‌های دانشگاهی بسیاری در آن حضور داشتند. حضور دانشجویان در صحنه سیاست همراه با توجه دولتمردان به‌ویژه شخص خاتمی همراه بود و رییس‌جمهور، هر سال به مناسبت‌های مختلف به دانشگاه می‌رفت و بدون‌واسطه به سخنان دانشجویان گوش فرا می‌داد، به‌طوری که در سال 1383 دانشجویان در این دیدار، انتقاداتی به وی داشتند. آقای خاتمی بعدها در یک جمع دانشجویی گفت: «یکی از بهترین خاطرات من سال 83 بود که در دانشگاه تهران به عنوان رییس‌جمهور و رییس شورایعالی امنیت ملی و دومین مقام کشور صحبت می‌کردم و دانشجویان اعتراض‌های تندی کردند و من مطمئن بودم جوانی که بلند شده و اعتراض می‌کند ذره‌ای نگران نیست که بیرون از این در، با او برخورد خواهد شد.» گسترش نشریات دانشجویی در این دوران چنان بود که بسیاری از روزنامه‌نگاران اصلی سال‌های بعد از همین نشریات دانشجویی به نشریات و روزنامه‌های سراسری راه یافتند و شاکله اصلی نسل جدید روزنامه‌نگاران را شکل دادند. تلاش برخی برای ناکام جلوه دادن دولت اصلاحات در جامه عمل پوشیدن به نیازهای مردم، فضای یأس‌آلودی را در دانشگاه حاکم کرد که البته پس از روی کارآمدن دولت نهم، تفاوت‌ها برای دانشجویان بیشتر مشخص شد. این اتفاق البته در آن روزها مورد اعتراض افرادی قرار گرفت که به رفتارها و موضع‌گیری‌های دانشجویان اعتراض داشتند. این گروه‌ها در طول حیات دولت اصلاحات همواره فعال بودند و عمدتا در مقابل گروه‌های دانشجویی نقش ایفا می‌کردند انتخابات ریاست‌جمهوری سال 1384 جایی بود که مشخص شد، نبود دانشجویان در میانه فعالیت‌ها یا حداقل، حضور کمرنگ آنان می‌تواند یکی از پل‌های اصلی منتقدان با جامعه را قطع کند. دوران فترت دوران دولت نهم، با اتفاقات زیادی برای دانشگاه همراه بود. منتقدان، حضور افراد غیردانشگاهی در راس نهادهای دانشگاهی و همچنین، عدم باور به اهمیت فعالیت‌های دانشجویی در راستای توسعه کشور را از اصلی‌ترین دلایل اعمال روش‌های هشت‌سال گذشته در قبال دانشگاه ارزیابی می‌کنند. بازنشسته‌کردن تعدادی از استادان بنام، محدود‌سازی فعالیت‌های تشکل‌های دانشجویی منتقد و تعطیلی آنها، معضلی به نام ستاره دارکردن فعالان دانشجویی برای تحصیل در مقاطع بالاتر و تلاش در راستای جدا‌سازی محل تحصیل دختران و پسران تحت عنوان «تفکیک جنسیتی» و البته، وقایع پس از انتخابات ریاست‌جمهوری دهم، از جمله مسایل برساز سال‌های اخیر بود که فعالیت‌های سیاسی و حتی صنفی و فرهنگی دانشجویان را به محاق برد. یکی از فعالیت‌های صورت‌گرفته در سال‌های اخیر، اقدامی بود که به دانشجویان نسبت داده شد و البته چند تشکل اصلی دانشجویی نزدیک به اصولگرایان هم آن را نادرست دانسته و در مقابل آن موضع‌گیری کردند. دانشجویان در جریان انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم نیز تا حدی فعال شدند و اکنون در انتظار این هستند که با بازگشت نیروهای علمی و دانشگاهی به وزارت علوم و سایر نهادها، باردیگر امکان فعالیت برای آنان فراهم شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.