معناشناسی «اومانیسم اسلامی»
حمید قیدی . استاد دانشگاه
«اومانیسم اسلامی» ترکیب واژهای پرطمطراق و بحثبرانگیز است برد معنایی حوزه واژگان این ترکیب در ذات مثبتگرایی، دارای پارادوکسی عمیق و نهفته است که آن را منشا اختلاف، سوءتعبیرها یا سوءاستفادهها میکند. جهت تبیین بیشتر این ترکیب معنایی باید از علم سمنتیک - Semantics (دلالتشناسی، معناشناسی) که از شاخههای مهم رشته زبانشناسی است نیز بهره جست تا قادر شویم هرچه بیشتر به درون این ترکیب نفوذ کنیم. علم معناشناسی - Semantics - عبارت است از: آنالیز و مطالعه تحلیلی کلمات در رابطه با معنای متصاعدشده از آنها. یک قاعدهمندی در این علم وجود دارد و آن عبارت است از آنکه؛ واژگانی که از بار ایدئولوژیکی برخوردار هستند را نمیتوان بهصورت منفرد یا تجرد به معنا تبدیل ساخت چراکه این واژهها از یک نظام اندیشه و تاریخ توالی برخوردار و در پسزمینه خود از فرهنگ برخوردار هستند و به اینسان فهم و ادراک آن هیچگاه از معنای ظاهری آن متصاعد نمیشود؛ از اینرو کشف معنای مستتر میتواند کلیدی در جهت تبیین صحیح نظام اندیشه و نگرش منطقی به آن محسوب شود. حال به واکاوی واژه اومانیسم میپردازیم. بنا بر ادبیات رایج باید ریشه این لغت را در
یونان باستان جست، یعنی همان زمان و مکان خاص که خدایان و الههها رقبای یکهتاز عناصر زمین یا انسانها محسوب میشوند و از همینرو بود که حتی خدایان مدنظر یا از صفات یا از صورت انسانی برخوردار بودند. در آن دوران، وحشت و سیاهی قرون وسطی بر پهنه جهان سایه افکنده بود و ساحت مسیحیت قلبشده در درون حکومت روم نفوذ داشت. در این برهه، سیطره اربابان کلیسا بر مردم گسترش یافته بود و حقوق ابتدایی آحاد انسانی نادیده انگاشته میشد. ویژگیهای این دوران بسیار بود که میتوان به مهمترین آن اشــاره داشت: «مذمومدانسـتن لذات دنیوی در قیاس با لذات روحـانی»، «جبـرگـرایی»، «هنر بیشتر در خدمت - عذابنگاری Sinography - قرار داشت تا انبساطخاطر و نشاط»، قلمدادکردن حافظان کلیسا بهمثابه حافظان حقیقت الهی روی زمین... این ویژگیها و متغیرهای بسیاری، موجبات پرورش «ضدخویش» در درون همان سیستم شد و در نهایت پایههای جنبش اجتماعی اعتراض را سامان بخشید. به دیگر سخن؛ «افراطینگری» در دیدگاه الهی و «تفریطنگری» در دیدگاه انسانی پایههای این نظام دهشت را متزلزل کرد و رهایی انسان و آزادی از قیمومیت کلیسا را فراهم ساخت. در ابتدای این مسیر، ابتدا
هنر و ادب مورد دستاویز قرار گرفت و آثار تولیدی از محتوایی معطوف به عهد باستان برخوردار شد و سبک بازگشت به عقب یا اومانیسم را نشانه میرفت و کمکم پایههای «رنسانس - نوزایی Ronaissance» را مستحکم ساخت و به اینسان بود که «اومانیسم» یکی از نقشهای بنیادین را در ایجاد رنسانس ایفا کرد و یک نوع نهضت ادبی - هنری را در اذهان ادبا، هنرمندان و اندیشمندان احیا کرد که در آن توجه خویش را از آسمان به زمین معطوف داشته و انسان و صفات انسانی در مرکزیت توجه قرار میگرفت... در همین راستا، علوم زیستی و تجربی از درجه اهمیت بسزایی برخوردار و خود کانونی قلمداد شدند جهت قدرت و قداست بخشیدن به انسان در برابر تفکر افراطی ماوراءالطبیعهگری برخاسته از قرون وسطی! با این ویژگیهاست که لفظ و لغت «اومانیسم - اصالت انسان، انسانگرایی» - ناظر بر دو حوزه معنایی محسوب میشود: حوزه معنایی اول «پدیدارشناسی» که ما را متوجه یونان باستان میکند که تقابل و رقابتی را میان انسان و خدا در نمادهای انسانی و در نمادهای الهی همچون خدایان یونان باستان جلوهگر ساخته و انسان را در مرکز کاینات قرار داده و بر نقش خدایگونهای انسان توجه وافر دارد. سخنان
«پروتاگوراس» فیلسوف قرن پنجم پیش از میلاد مبنی بر اینکه: «انسان مقیاس و معیار همه چیزهاست» یا القائات ذهنی سقراط در معبد دلفی همچون: «خودت را بشناس» ناظر بر همین رخدادهاست؛ و حوزه معنایی دوم: «اومانیسم» بهمثابه یک مکتب و حتی یک مذهب انسانمدارانه که با تاثیر و تاثرات از قرون وسطی، موجبات رنسانس را در تمامی ابعاد وجودی بشر فراهم آورد و از مولفههایی همچون: فردگرایی، آزادیخواهی، تسامح و تساهل، سکولاریسم، مادهگرایی، طبیعتگرایی، عقلگرایی، علمگرایی، لذتطلبی و... بهمثابه موتور حرکتی خود سود جست. در نظام اندیشه اومانیستها نوعی اتوماسیون در گردش جهان نیز به چشم میخورد که خود از پایههای شناختی آنان حاصل میشود و بر مبنای آن؛ اگرچه خدا جهان را خلق کرده ولی آن را به حالت اتوماتیک تبدیل کرده تا آدمی راهبری آن را برعهده گیرد. ... با این مقدمه میتوان پذیرفت که اومانیسم در ذات خود به انسان نقش خدایگونه اعطا میکند و پافشاری بیش از حد بر واژه انسان در اومانیسم یک نوع واکنش سیستمی به فرآیند گذر از عصر قرون وسطایی به رنسانس و سپس مدرنیته محسوب میشود. اما با ذکر این نکات به ترکیب پارادوکسی «اومانیسم اسلامی»
میپردازیم. حال با ابزار علم معناشناسی -Semantics - و سیر تطور ظاهری و معنایی واژه «اومانیسم» قادر به آن هستیم که در پوسته درونی این ترکیب نامتقارن نفوذ پیدا کنیم ولی قبل از آن ذکر مقدمهای کوتاه در باب واژه اسلام ضروری است. چنانچه نیک میدانیم، ادیان توحیدی از جمله اسلام، زیربنای فکری خویش را بر «توحید و یگانهپرستی» و «معاد» استوار کردهاند و از میان ادیان توحیدی، دین اسلام آخرین دین توحیدی محسوب میشود، که ناظر بر کمال ادیان و ختم رسول نیز بوده است و در میان مسلمانان اعتقاد به برترین دین در میان ادیان موج میزند «الاسلام یعلو و لا یعلی علیه». در واکاوی کلمه اسلام به واژه «تسلیم» برمیخوریم که تذکری است به آدمی در جهت تسلیم و اطاعت از دین خدا. حال برای تبیین هرچه بهتر، واژه اومانیسم را با «A» و واژه اسلامی را با «B» و ترکیب آن دو را با «AB» نمایش میدهیم. (اومانیسم اسلامی) AB = (اسلامی) B + (اومانیسم) A حال اگر به معناشناسی و مسیر تطور لغت اومانیسم که پیشاپیش ذکر شد، نظری بیفکنیم، متوجه خواهیم شد به جهت برد معنای عظمت انسانی در مفهوم اومانیسم، عنصر A در ترکیب با عنصر B از تقارن خارج خواهد و نمایش
تصویری آن بهصورت ذیل خواهد شد: Ab = (اسلامی) b + (نقش خدایگونه انسان) A که برآیند آن حقارت و کوچکی عنصر اسلامی را در این رابطه خطی نشان خواهد داد و نتیجه گزارهای آن به بزرگی نقش واژهای اومانیسم در ترکیب واژهای اومانیسم اسلامی دلالت خواهد داشت. حال اگر معنای ذکرشده را در قالب واژه B (اسلامی) تزریق کنیم، نمایش تصویری آن به اینگونه جلوهگر خواهد شد: aB = (اسلام) B + (انسانمداری) a ترکیب aB هم در اینجا بهعلت حجمهای معنی نامتقارن است و جزء A در کل B محو خواهد شد و در نهایت اگر بخواهیم عبارت «اومانیسم اسلامی» را با همان خامپنداری اولیه نمایش دهیم: اومانیسم اسلامی AB = (اسلامی) B + (اومانیسم) A این نمایش از حیث معنا و حجمهای معنی امکانپذیر نیست چراکه لفظ «اومانیسم» در بسیاری از زوایای اندیشه با واژه «اسلامی» در تضاد است و به اینسان این گزاره از حیث معنی مخدوش است و از پارادوکسی عمیق و مستور برخوردار است که در صورت روایتها و ترجمانهای متفاوت میتواند به مفهوم دین ضربات جبرانناپذیری را وارد و راه را برای آسیبپذیری ملل مسلمان هموار کند. در پایان میتوان رهیافتهای علم دلالت و معناشناسی را در حوزه
واژگان «اومانیسم اسلامی» به اینصورت نمایش داد: 1) A=B → A+B= AB=0 2) A> b → A+b=Ab=Ø 3) a
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.