رقبا یا رفقای خودروساز
احمد فرهادی . کارشناس اقتصادی
با ورود آقای مهندس نعمتزاده در بخش صنعت و تجارت نشانههایی از امید و آرزو در بین صنعتگران از سویی و مردم از سوی دیگر به وجود آمده است. مردم منتظرند چرخ صنعت هرچه زودتر بچرخد تا آنها به مهمترین رویای خود یعنی انتخاب برسند. وقتی چرخ صنعت بلنگد انتخاب رخت بر میبندد و تنها یک گزینه وجود خواهد داشت؛ اجبار، مردم بهعنوان مصرفکنندگان فقط مجبورند از سر جبر از میان تولیدات اندک صنعتی تعدادی را برگزینند. صنعت خودرو هم از این چرخه برون نیست بنا بر دلایل بسیاری مردم این مرز و بوم در انتخاب نوع خودرو خود مجبور شدهاند. اجبار به انتخاب در میان چند محصول، بیش از 90درصد بازار خودرو در اختیار دو خودروساز بزرگ ایرانی است و بیش از 90درصد تولیدات این دو خودروساز محصولاتی هستند که بیش از یک یا دو دهه از عمر تولیدی آن میگذرد. کشدادن تولید خودرو آن هم در این حد امری است که در هیچ کجای این دنیای صنعتی نمیتوان نمونهای برای آن یافت. گرچه خودروسازان معترفند که کوششهای بسیاری برای نوآوری و تغییر صورت دادهاند اما از منظر مصرفکنندگان پراید همان پراید و پژو همان پژو است. حداقل در شکل ظاهر! اما چرا و به کدامین دلیل چنین
شده است؟ دستیابی به همه دلایل و چرایی اجبار مصرفکنندگان در بازار خودرو ایران موضوعی است که فرصت و فراغت بسیار میطلبد که ما در این مختصر فقط به دسته بندی پارهای از عوامل و موضوعات خواهیم پرداخت: - عدهای به ضعف و فتور داخلی صنعت خودرو اشاره میکنند و درصددند تا علت را درون خطوط تولیدی خودروسازان بیابند. این دسته معتقدند که توان مهندسی صنعت خودرو فقط در حد تغییرات مختصر چراغ و سپر خودروهاست. - تعدادی به آرامی به پشت پرده صنعت خودروسازی ایران اشاره میکنند و مقاومت دستانی نامریی در پشت این صنعت را نشان میدهند. - عدهای هم فضای صنعت خودرو را مجزا و جدای از فضای کلی کسب و کار نمیدانند و کاهلی این صنعت را در کاهلی فضای بیرونی کسب و کار در ایران تحلیل میکنند. این سه نکته شاید مهمترین نقدها به صنعت خودروسازی ایران باشد که گاه و بیگاه از سوی منتقدان مطرح شده است و خودروسازان هم در طول سالیان سال کوشیدهاند به انحای مختلف به این نقدها پاسخ دهند و نکته مهم هم اینکه نهیب پاسخها از صدای منتقدان عمدتا بلندتر بوده است. نمیدانیم شاید قدرت مالی پشتوانهای برای بلندای پاسخها بوده است! اما اگر از این سه موضوع
عبور کنیم چه تحلیل دیگری به دست خواهد آمد؟ به نظر میرسد یکی از مهمترین چالشهای صنعت خودرو پیروینکردن یا حتی نداشتن مکتب خاصی در این صنعت است. وقتی میگوییم مکتب، البته منظورمان استراتژی نیست. از قضا باید چنین بگوییم که صنعت خودرو انرژی بسیاری بر مباحث استراتژیک گذاشته است. استفاده از ساعتها مشاوره، ایجاد ساختارهایی سازمانی و انعقاد قراردادهای مطالعاتی تنها پارهای از انرژیهایی است که خودروسازان صرف اینگونه مباحث کردهاند. شاید استفاده از واژه «مکتب» بهجای واژه «استراتژی» سود بیشتری برای صنعت در پی داشته باشد. بزرگان اندیشه چنین میگویند که استراتژی عمدتا در فضای رقابتی معنادار است و این سخن صد البته سخنی صواب است اگر به پیشینه همین صنعت نگاه کنیم، میبینیم که بیش از یک دهه از عمر نگاه استراتژیک به صنعت خودرو میگذرد تا مدتها پیشتر صاحبان صنعت خودرو از نبود استراتژی در این صنعت گلهمند بودند اما آیا آنها امروزه هم میتوانند از نبود استراتژی سخن بگویند؟ امروزه این پرسش در اذهان عمومی چرخ میزند که سودمندی این نوع نگاه را در کجای صنعت خودرو میتوان رصد کرد؟ واژه مکتب دو مفهوم مستتر در خود دارد اول
آنکه جایی است که در آن خط میآموزند و نه جایی که خط را اختراع کنند و دوم اینکه مکتب جای درسخواندن است نه تعریف سرفصلهای درسی. توجه به این دو مفهوم برای صنعت خودرو بهطور اخص و برای صنعت ایران بهطور اعم، سودمند است بهویژه زمانی که رقابت در فضای کسب و کار اندکی مهآلود باشد. به هر حال داشتن مکتب یعنی اینکه در یک فضایی غیررقابتی، کسب و کار، صنعت بتواند با تأسی و پیروی از الگوی خاص، برنامههای مدون و مشخصی اجرا کند. اما نوشتن استراتژی یعنی اینکه کوشش کنیم در یک فضای رقابتی و با اثرگذاری بر پارهای از متغیرها که تاثیرگذاری بر آنها شدنی است جایگاهی را در بین رقبا کسب کنیم. حال اگر کارنامه صنعت خودروسازی ایران را بررسی کنیم، متوجه میشویم که این صنعت بیرقیب برای کسب سهم بیشتری از بازار کوششهای بسیاری کرده تا استراتژیهایی را تدوین کند و پارادوکس در همینجاست که در بازار انحصاری، سخن از رقیب و استراتژی سخن بیمایهای است! شاید عدهای گمان ببرند که دو خودروساز بزرگ ایرانی بهعنوان رقیب یکدیگر در بازار عمل میکنند در حالی که با نگاهی به محصولات این دو شرکت متوجه میشویم که آنها نهتنها رقیب یکدیگر نبودهاند
که رفیق یکدیگرند! یکی پراید تولید کرده در یک محدوده قیمتی و دیگری پژو تولید کرده در یک محدوده قیمتی دیگر؛ حال آنکه رقابت یعنی اینکه شرکتها محصولاتی در یک محدوده قیمتی داشته باشند و این مشتریان باشند که زورمندی رقبا و توانایی آنها را مورد سنجش و داوری قرار دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.