موقعیت نهچندان پیچیده «الهام علیاوف»
سیاوش رزمند
شما میتوانید درباره زیباییهای آذربایجان یا موسیقی غنی فولکلوریک و فرهنگ بینظیر قفقازی با مردم خونگرم باکو یا گنجه صحبت کنید و مطمئن باشید که این جمله را پشتسرهم تکرار خواهند کرد که به خانه خودتان خوش آمدید.
اما درباره سیاست نه! مردم با صدای بلند به انتقاد از دولتی نمیپردازند که با اتکا به درآمد سرشار نفت تورم چندصددرصدی سالهای آغازین دهه 90 را مهار کرده است و اقتصادیروبهرشد ولی تکمحصولی را به ارمغان آورده است. انتخابات ۹ اکتبر برای ریاستجمهوری به نظر نمیرسد که قدمی به سوی آزادیهای سیاسی بیشتر برای آذربایجان باشد. کمیسیون مرکزی انتخابات آذربایجان صلاحیت رستم ابراهیم بگف کاندیدای بلوک اپوزیسیون را در ۲۷ آگوست رد کرد. تابعیت دوگانه روسی - آذربایجانی و اینکه او تنها ۱۱۲۴ روز از زندگی خود را در آذربایجان گذرانده است دلایلی بود که خبرگزاری دولت اعلام کرده است.
داشتن تابعیت دوگانه روسی تقریبا امری متداول در میان شهروندان شوروی سابق است که همچنان دارای ارتباطات و وابستگیهای گسترده مالی و خانوادگی با فدراسیون روسیه هستند. در نتیجه میتوان دریافت که هدف از ردصلاحیت فیلمساز و فیلمنامهنویس مشهور با وجهه جهانی را باید در محلی دیگر جست. فروپاشی نسبتا بدون خشونت اتحاد شوروی چند نکته تاریک در بطن خود داشت. ژانویه سیاه باکو خون را به خیابانها جاری کرد و ابوالفضل ایلچیبیگ را مرد قدرتمند جمهوری مستقل آذربایجان ساخت. نفرت قومی هم در ۱۹۸۸ در جریان کشتار سومگایت که جمعیت ارامنه را هدف گرفته بود جرقهاش زده شده بود و فقط در انتظار زمانی بود که قرهباغ را به آتش بکشد.
دولت پان-ترک ایلچیبیگ سر در سودای وحدت ترکیه و آذربایجان داشت که جبهههای جنگ را یکبهیک از دست داد و اقتصاد کشور را به فروپاشی کشاند. ۱۹۹۳ سال طلایی عضو پیشین پولیت بوروی، حزب کمونیست اتحاد شوروی «حیدر علیاوف» بود که مارش پیروزی را از تبعید نخجوان به سوی باکو آغاز کرد. ریاست ۱۰ساله علیاوف مترادف با افزایش قیمت جهانی انرژی و آتشبس جنگ «قرهباغ» بود که ثبات اقتصادی و پروژههای بلندپروازانه آذربایجان را بههمراه داشت.
آذربایجان تبدیل به متحد کلیدی غرب شد و سیل شرکتهای چندملیتی به دریای خزر سرازیر شد. مرد شمارهیک حزب کمونیست آذربایجان شوروی و معاون نخستوزیر کشور شوراها معمار ناسیونالیسم آذربایجانی شد که ریشه در جمهوری کوتاهمدت دموکرات آذربایجان در آغاز سقوط امپراتوری تزاری داشت. خط آذری تغییر پیدا کرد و موسیقی و فرهنگ آذری ارج نهاده شد؛ آذریهای مسلمانی که نان روسی را با چاقو ولی نان آذری را با دست پاره میکردند تا وطنپرستیشان را با کمی ذایقه ضد ارمنی همراه کنند و رویای بازگشت به شوشا و خانکندی را روز و شب مرور کنند.
آوریل ۲۰۰۳ در جریان یک سخنرانی که از تلویزیون ملی هم پخش میشد هنگامی كه سوت پایان برای رییس ۸۰ساله به صدا درآمد، دچار حمله قلبی شد و بر زمین افتاد. دوربینها دیگر علیاوف را نظاره نکردند تا وارث پدر الهام به رییسجمهوری برگزیده شود. دوران الهام ادامه راه گذشته بود با تفاوت فقدان نبوغ سیاسی حیدر علیاوف که خود را در قضیه بهرسمیتشناختن «قبرس ترک شمالی» نشان داد.
ارمنستان همچنان بر بخشی از خاک مورد ادعای آذربایجان تسلط دارد هرچند که طی این سالها معادلات نظامی با تجهیز و گسترش ارتش آذربایجان تغییر پیدا کرده است. اصلاحات اقتصادی چهره خود را نشان میدهد و نمایندگی بنتلی در باکو بیش از لندن میفروشد. اما آزادیهای سیاسی محدودتر از پیش شده است و صدای مخالفان در هیاهوی شرکتهای غربی تشنه نفت باکو شنیداری نیافته است.
الهام علیاوف مجسمه «حسنی مبارک» را ساخت که در میدان تحریر به زیر کشیده شد و تغییرات گرجستان، اوکراین و قرقیزستان را خونسرد دنبال کرد.
پرچمهای نارنجی جنبش اعتراضی ۲۰۰۵ نصیب پیرزن فقیری شد که در دل شب نفرین نیروهای امنیتیای را میکرد که با خنده بدرقهاش میکردند. «لیلا علیووا» دختر رییسجمهور در ویدیوهای تبلیغی اداره توریسم آذربایجان با لباس محلی جهان را به سفر به آذربایجان دعوت میکند و بانوی اول و بنیاد تحت کنترلش پای ثابت فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی اروپاست. چهره درخشان آذربایجان همانند فرش خوشبافتی روی فساد گسترده اداری و زدوبندهای علنی حزب حاکم آذربایجان نوین است.
بازجویی چهارساعته از «الدار نمازاف» رهبر بلوک مخالف دولت در هفته گذشته نشان از این دارد که علیاوف در صندلی پدریاش با اطمینان تکیه زده است و جنبشهای اعتراضی جوانان یا سیاستمداران مخالف یارای این را ندارد که در مقابل پروپاگاندای سهمگین دولت که همراه با کنسرتهای پرشکوه خیابانی و جشنهای مناسبتی بیپایان است مقاومت چندانی کند. مانند بیشتر جمهوریهای سابق شوروی زن میانسالی با دندانهایی از روکش طلا خیابانهای باکو را تمیز میکند و عاشیقی جدامانده از قرهباغ برای چند منات گوشه خیابان زخمه بر سازش میزند. کاخ ریاستجمهوری میدرخشد و شهروندان باکو زیر تصویر علیاوفها در کرانه خزر قدم میزنند و از پشت پنجره خانه شماره ۶۹ در خیابان «شمیل عزیزبکوف» دموکراسی آذربایجان را نظاره میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.