گذشت مقتول از قصاص نفس
شاپور اسماعیلیان . وکیل دادگستری
قانون مجازات اسلامی جدید در ماده 365 میگوید: «در قتل و سایر جنایات عمدی، مجنیعلیه [کسی که جنایت نسبت به او صورت گرفته] میتواند پس از وقوع جنایت و پیش از فوت، از حق قصاص گذشت کرده یا مصالحه نماید و اولیایدم و وارثان نمیتوانند، پس از فوت او، حسب مورد، مطالبه قصاص یا دیه کنند، لکن مرتکب به تعزیر مقرر در کتاب پنجم «تعزیرات» محکوم میشود.» در قانون سابق نیز امکان عفو جانی از قصاص نفس توسط مجنیعلیه پیشبینی شده بود. ماده 268 قانون قبلی مقرر میداشت: «چنانچه مجنیعلیه قبل از مرگ، جانی را از قصاص نفس عفو نماید حق قصاص ساقط میشود و اولیایدم نمیتوانند پس از مرگ او مطالبه قصاص نمایند.» هرچند برخی از حقوقدانان اسلامی در تاثیر این نوع گذشت (عفو جانی قبل از مرگ از قصاص نفس) نظرات متفاوتی بیان کردهاند و آن را مصداق «اسقاط مالم یجب» میدانند که بحث تفصیلی این موضوع در حوصله این نوشتار نیست، زیرا به هر حال در هر دو ماده عفو در چنین شرایطی تجویز شده است با این حال، نگارنده ضروری میداند درباره مقررات ماده 365 نکاتی را یادآوری کند: 1- درباره جنایت مادون قتل (پایینتر از قتل) مانند قطع یا نقص عضو، حق گذشت با
مجنیعلیه است بنابراین در این خصوص جای بحث نیست مگر اینکه رضایت فقط به همان مقدار جنایت باشد و مجنیعلیه بعد از گذشت در اثر سرایت آن بمیرد که در این صورت صاحب حق قصاص اولیایدم اوست البته به شرط اینکه همان جنایت درنهایت سبب مرگ مجنیعلیه شده باشد همینطور ماده مرقوم شامل مصداقی است که گذشت قبل از مرگ نسبت به صدمه موجب فوت اعلام شود. اینکه در چنین شرایطی اولیایدم دیگر حق قصاص نفس ندارند، قایلان به این نظر عقیده دارند حق قصاص اولا و بالذات حق مقتول است که از طریق ارث به وارث منتقل میشود همانطوری که پرداخت دیه مقتول در حالت جنایت بر مرده از حل دیه صورت میگیرد. 2- اگرچه ماده 365 ناظر به موردی است که بدوا کسی صدمه یا جنایتی به دیگری وارد کند تا بتواند با جلب رضایت مجنیعلیه (به علت فوت او در اثر این جنایت) از قصاص نفس رهایی یابد والا قبل از واردکردن جنایت، رضایت شخص، موثر در مقام نیست به بیان دیگر اگر کسی به دیگری بگوید رضایت دادم مرا بکش، این رضایت چون قبل از ایراد جنایت است و ماده جلب رضایت «مجنی علیه» را منشأ اثر قرار داده بنابراین در فرض قضیه قاتل که رضایت قبل از جنایت را اخذ کرده است، مستحق قصاص
خواهد بود. با این توضیح، به نظر میرسد قانونگذار از جنایتکار شرور حمایت میکند یعنی کسی که با قساوت صدمه شدید و کشندهای به دیگری وارد کند و برای رهایی از قصاص کافی است رضایت او را قبل از مرگ جلب کند! اما کسی که با انگیزه ترحم و رهانیدن مریض صعبالعلاج از درد و رنج به درخواست و رضایت وی او را میکشد چون رضایت قبل ایراد جنایت بوده، مستحق قصاص نفس است این در حالی است که در بسیاری از کشورها بین «قتلهای عطوفتآمیز و شریرانه» از حیث مجازات تفکیک به عمل آمده است. بهطوری که مرتکبان قتلهای عطوفتآمیز از تخفیف مجازات برخوردار یا معاف از مجازات میشوند. به هر حال کسی که قصد دارد با هر انگیزهای دیگری را بکشد و قبل از مرگ برای رهایی از قصاص نفس از او رضایت اخذ کند، در چارچوب مقررات ماده مورد بحث باید آنچنان صدمهای به وی وارد کند تا بر او عنوان «مجنی علیه» صدق کند بدون اینکه این صدمه بلافاصله موجب مرگ مجنیعلیه شود (فرضا تزریق مواد سمی که چند ساعت بعد سبب مرگ میشود)، آنگاه قبل از مرگ رضایت مقتول را جلب کند تا امکان قصاص وی توسط اولیایدم ممکن نباشد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.