|

روزنامه‌نگاری مستقل در محاصره مطبوعات دولتی و شبه‌دولتی

حسین افخمی . استاد ارتباطات دانشگاه علامه‌طباطبایی

مطبوعات در جوامع معاصر از نهادهای قدرتمند اجتماعی محسوب می‌شوند و کشوری را نمی‌توان یافت که بدون مطبوعات هویت ملی داشته باشد. در کنار اهمیت رسانه‌ها به خصوص مطبوعات بحث اقتصاد رسانه‌ها حایز اهمیت است تا بدانیم گردانندگان رسانه‌ها و مطبوعات با بهره‌گیری از منابع موجود چگونه خواسته‌ها و نیازهای اطلاعاتی مخاطبان، آگهی‌دهندگان و جامعه را برآورد می‌کنند؟ نظام مطبوعات به سه شکل قابل بحث است. 1- روزنامه‌های دولتی که مطبوعات در ایران خاستگاه دولتی دارد. شاید الان خبرگزاری‌ها و رادیو و تلویزیون همین خاستگاه را داشته باشند. 2- روزنامه‌های حزبی که در این نظام مطبوعات به عنوان ارگان احزاب به عنوان یک اصل پذیرفته شده است. 3- روزنامه‌های تجاری که به خبر به عنوان کالایی برای کسب سود بیشتر نگاه می‌کنند. اما در ایران هیچ‌وقت به مطبوعات به عنوان بنگاه تجاری توجه نمی‌کنند. مطبوعات در ایران بیشتر خاستگاه دولتی و حزبی داشته است. در دوره کوتاه‌مدت 1332-1320 روزنامه تجاری حزبی داریم و بعد از سال 1332 روزنامه‌نگاری ما به الگوی دولتی برمی‌گردد. مثل دو روزنامه اطلاعات و کیهان که به طور مستقیم و غیرمستقیم به اقتصاد دولتی وصل‌اند و در ظاهر کارکرد تجاری و سیاسی دارند. روزنامه رستاخیز، ارگان تنها حزب آن زمان، روزنامه آیندگان که الگوی روزنامه خصوصی بود و مدیر مسوول آن وزیر می‌شود و روزنامه «پیغام» روزنامه اقتصادی که دولتی بود. در مقایسه با مطبوعات دوره پهلوی سوالی که مطرح می‌شود این است که در طول 35 سال انقلاب اسلامی روزنامه‌های ما چه وضعیتی دارند؟ اگر روزنامه‌ای ادعای تجاری‌بودن و یا حزبی‌بودن می‌کند چرا به طور شفاف و دقیق دخل‌وخرج و کمک مالی احزاب و سهم آگهی‌ها را مشخص نمی‌کند؟ روزنامه‌های دولتی که الان با همان الگوی قدیم اما در شکل مدرن به حیات خود ادامه می‌دهند ملغمه‌ای از نظام‌های قبلی هستند که در آن روزنامه‌ها هم کمک دولتی و رانتی دریافت می‌کنند و در صف روزنامه‌های دولتی هستند و هم از درآمد آگهی‌ها استفاده می‌کنند و به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم حمایت مادی احزاب و گروه‌های سیاسی را پشت‌سر خود دارند. در اینجا اولین مساله‌ای که وجود دارد بی‌توجهی به مخاطب است. مردم نمی‌توانند متوجه این نکته شوند که پیام و مطلب روزنامه‌ها از چه خط‌ومشی‌ای نشأت گرفته و هویت آنها چیست؟ از طرف دیگر در این سیستم خبرنگار تبدیل به یک کارمند مطبوعاتی بوروکراتیک می‌شود که نمی‌تواند هویت مستقل حرفه‌ای داشته باشد. مساله دیگر روزنامه‌نگاری امروز سیستم نظارتی است. چه کسی و با چه مکانیسمی بر عملکرد خبرنگار، روزنامه‌نگار، مدیرمسوول یا ارگانی که مطبوعاتی را اداره و اقتصاد آن را تامین می‌کنند نظارت دارد؟ و اگر چنین سیستمی هست چند گزارش از نحوه این نظارت در اختیار مخاطبان قرار گرفته است؟ مشکل زمانی به وجود می‌آید که بخواهیم ساختار مطبوعات را به صورت شفاف تحلیل کنیم، آن وقت نمی‌توانیم بگوییم این نهاد توانسته نقش نظارتی بر رفتار دولت و قدرت داشته باشد و دیده‌بان واقعی اجتماعی باشد. چون این نهاد خود وابسته به اقتصاد و ارگان دولتی است. از طرف دیگر تیراژ آن در نتیجه درآمد تک‌فروشی و درآمد آگهی‌ها برمبنای تیراژ معلوم نیست. عدم‌شفافیت در اقتصاد یعنی یک معضل واقعی برای مطبوعات و نتیجه آن یعنی عدم‌استقلال. شرایط ایده‌آل برای مطبوعات آن است که اقتصاد و مالکیت مطبوعات کاملا شفاف باشد. در دنیا بر اساس احزابی که به قدرت می‌رسد روزنامه‌اش دیدگاه حزب حاکم را منتشر می‌کند. اما در ایران به دلیل نبود نهادهای مستقل و مدنی و احزاب خط‌مشی روزنامه‌ای یک‌شبه عوض می‌شود و یا در درون یک دولت هر سازمانی برای خود روزنامه مستقل یا به نوعی بولتنی که با رانت دولتی در گیشه عرضه می‌شود را داریم، تنها چیزی که فراموش می‌شود مخاطب است و فراوانی بودجه دولتی برای تبلیغ سازمان دولتی. در حالی که اگر خوب دقت کنیم باید بگوییم روزنامه فلان سازمان در درون دولت با کدام روزنامه دولتی یا غیردولتی رقابت می‌کند؟ روزنامه باید موضع داشته باشد، بدون موضع‌گیری روزنامه چه پیامی برای مخاطب خود دارد؟ این رقابتی است بی‌حاصل در درون دولت که اصل وحدت رویه یک دولت و اعضای آن را زیر سوال می‌برد وگرنه لزومی به انتشار نشریه متعلق به سازمان‌ها نیست و عرصه را برای رقابت روزنامه‌های خصوصی تنگ می‌کند. روزنامه رکن چهارم دموکراسی است و باید از رکن‌های دیگر مستقل باشد و ناظر بر آنها؛ اما روزنامه‌نگاری مستقل در ایران در محاصره مطبوعات دولتی و شبه‌دولتی است و نجات از این شرایط شفافیت در اقتصاد و اعلام دقیق تیراژ و قبول نظارت را طلب می‌کند و در کنار آن وجود نهادهای مستقل صنفی و حرفه‌ای که حقوق مادی و معنوی روزنامه‌نگاران را تامین می‌کند، لازم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.