روزنامههایی که یکشبه «عوض» میشوند
بهروز گرانپایه . روزنامه نگار
تغییر یکشبه جهتگیری روزنامهها در ایران هرچند پدیدهای نادر محسوب میشود اما چندان عجیب نیست. با تغییر رییسجمهور و رییس دستگاه اجرایی کشور، مواضع روزنامه و رسانه نیز به کلی دستخوش تغییر و دگرگونی میشود و سمتوسوی متفاوت و گاه متضادی پیدا میکند. این وضع ناشی از دولتیبودن رسانههای ماست. رسانهها، روزنامهها و مطبوعات ما عموما یا دولتی هستند یا به نحوی وابسته به دولت. دولتیبودن روزنامهها در ایران ریشه تاریخی دارد. مطبوعات در ایران، اساسا دولتی و حکومتی متولد شدهاند و این مشکل در 200سال اخیر همچنان به قوت خود باقی است. مساله این است که دولتها پیوسته مانع از شکلگیری نهاد مستقل و خصوصی مطبوعاتی در کشور شدهاند. در گذشته دولتها خود را قدرت تامه میدانستند و سخن منتقد و مخالف را تاب نمیآوردند. بنابراین مطبوعات یا سخنگوی دولتها بودند یا ملزم بودند تا در چارچوب دیدگاهها و مواضع دولت سخن بگویند. دولتها با چنین بافت و رویکردی معمولا هیچ نوع انتقاد و نظر مخالف با مواضع رسمی دولتی را تحمل نمیکردند و اگر نشریهای مستقل از دولت در بخش خصوصی منتشر میشد و رویکردی انتقادی در پیش میگرفت با سانسور و
توقیف خود مواجه میشدند. اکثریت روزنامهها و مطبوعات امروز ما نیز همچنان صبغه و ماهیت دولتی دارند و به اعتبارات و رانتهای دولتی و به بودجه و اعتبار نفتی وابسته هستند. به همین دلیل است که با تغییر مدیریت کلان کشور، مواضع روزنامه نیز بلافاصله و یکشبه دگرگون میشود. این مساله چند پیامد دارد: 1- ما همچنان شاهد روزنامههایی«بیهویت» هستیم که مقام و موقعیت ملی را هم با خود یدک میکشند. از سوی دیگر اساسا فاقد روزنامههای مستقل و متعلق به بخش خصوصی هستیم که به صورت نهادی بلندمدت در کل کشور تاسیس شده باشند. هیچ نهاد مطبوعاتی غیردولتی در کشور که 40،50سال عمر کرده باشد، نداریم. عمر روزنامه غیردولتی متعهد به انجام مسوولیت صنفی و پایبند به رسالت حرفهای و اجتماعی، اگر به 10، 15سال برسد، یک معجزه به حساب خواهد آمد. روزنامهها در ایران اگر دولتی هم نباشند، روزنامهای نیمهخصوصی وابسته به سازمانهای دولتی و بخش عمومی یا احزابی هستند که غیرمستقیم از بودجه دولتی ارتزاق میکنند. روزنامههای دولتی به همین دلیلِ تغییر مقطعی مواضع و دیدگاهها و رویکردهای خود قادر نیستند بهعنوان روزنامه و رسانه اثرگذار و معتبر در سطح ملی
فعالیت خود را گسترش دهند و تثبیت کنند. 2- تاثیر دیگر این وضع بر اعضای صنف و حرفه روزنامهنگاری و رسانه است که در این نهادها فعالیت میکنند. این وضع، مانع از برخورداری آنها از هویت مستقل صنفی میشود و روزنامهنگار را به کارمند بوروکرات و وابسته تبدیل میکند. خبرنگار و روزنامهنگاری که موظف باشد در چارچوب دستورالعمل سازمانی خبر و گزارش تهیه کند و با تغییر مدیریت، ناگزیر به تغییر ادبیات و لحن گفتار و نوشتار خود باشد کمتر میتواند یا اصلا نمیتواند توانمندی و استعداد خود را در این حرفه نمود و بروز دهد و بیشتر به مثابه کارمند و بوروکراتی نمایان میشود که از اصل خویش بازمانده است. به نظر من کارکنان این نوع نهادهای مطبوعاتی و رسانهای به «مسخ شخصیتی» دچار میشوند و به رغم اینکه باید استعداد، توانمندی و خلاقیت خود را در این حرفه نشان دهند، مجبور میشوند به یک نوع زندگی کارمندی در چارچوب و ضوابطی تن دهند که از استقلال و هویت واقعی خود دور شده و قطعا افرادی که نخواهند درگیر این شخصیت شوند عمر کوتاهی دارند. قطعا این تفسیر جنبه مطلق ندارد و به موازات چاپ و انتشار روزنامههای مستقل در کشور پیوسته شاهد حضور نیروهای
حرفهای و وفادار به مسوولیتهای حرفهای بودهایم. 3- از دیگر پیامدهای تغییر رویکرد مطبوعات و رسانه در سطح جامعه، ازدسترفتن«اعتماد مخاطب» است. مخاطب یک روزنامه یا رسانه چگونه به اخبار و اطلاعات یک رسانه اعتماد کند، در حالی که این رسانه تا دیروز مدافع تام و تمام یک رییسجمهور، دولتش، وزرایش، مواضع و اقداماتش بوده و ناگهان یکشبه تغییر موضع میدهد و متفاوت و متضاد با گذشته سخن میگوید؟ آیا مخاطب به این رسانه بهعنوان یک نهاد اطلاعرسانی منصف، معتبر و مستقل اعتماد و توجه میکند؟ اعتماد به رسانه در شرایطی به دست میآید که مخاطب احساس کند در همه حال شاهد اطلاعرسانی شفاف و بدون سانسور، انتقاد از فساد و عملکرد نامطلوب دستگاههای اجرایی از جانب رسانه و روزنامه هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.