|

از این «آمدن» تا آن «رفتن» البرادعی

آرمان محمودیان

سری خلوت که نشانه ایام پرفراز و نشیب زندگی اوست، چشمانی نافذ و فرورفته که مملو از اسرار‌های مگو و مرموزبودن اوست، پیشانی چروک و کشیده که تجربه و تعقل را به رخ مخاطب می‌کشاند، لبانی که بر بام آن سبیل خانه گزیده و عربیت او را گواه می‌دارد. زبانی که دنیا را با گفتن «فقر و ناامیدی» زمین باروری «برای جرم و جنایت سازمان‌یافته و جنگ‌های داخلی، تروریسم و افراط‌گرایی است» مبهوت خود کرد. صاحب این سر و زبان، محمد مصطفی البرادعی سیاستمدار مصر 61ساله است؛ سیاستمداری که در 1942در اوج درگیری‌های جنگ‌جهانی در شهر الدقی مصر به‌دنیا آمد؛ تولدی که او را از همان نخست محکوم به فرهیختگی کرد. البرادعی در خانواده‌ای به‌دنیا آمد که نقش پدر را یک وکیل زبردست و رییس کانون وکلای مصر بازی می‌کرد، از همین‌رو او سنت عربی، ادامه راه پدر را برگزید و تحصیلات عالی خود را با ورود به دانشکده حقوق دانشگاه قاهره آغاز کرد. البرادعی به پشتوانه نفوذ پدر و تحصیلات خود توانست در سال ۱۹۶۴ به‌عنوان کارمند وزارت امورخارجه در بخش اداره هیات مشغول به‌کار شود و بعد از مدتی به‌عنوان نمایندگی هیات دایمی مصر در سازمان ملل به ژنو و نیویورک سفر کرد، در همین ایام نمایندگی بود که موفق شد در سال1974 دکترای حقوق بین‌الملل خود را از دانشگاه حقوق نیویورک اخذ کند؛ دکترایی که باعث شد بتواند نردبان موفقیت را با سرعت بیشتری بالا رود و در همین سال در سن 32سالگی به سمت مشاور و دستیاری، اسماعیل فهمی، وزیر خارجه وقت مصر برسد، هرچند که این سمت را پس از مدتی ترک گفت و بار دیگر عازم آمریکا شد، ولی این‌بار نه برای تحصیل و نه در مقام نماینده سیاسی مصر، بلکه البرادعی در قامت مسوول حقوق بین‌الملل در موسسه‌ای آموزش و تحقیقات سازمان ملل متحد ظهور پیدا کرد و توانست این سمت تا سال 1980برای خود حفظ کند. پس از آن نیز البرداعی برای حدود یک‌سال به کشورش بازگشت تا زن ایرانی‌الاصلش «آیدا الکچاف» که همزبانان البرادعی او را «عایده الکشاف» می‌نامند، با فرهنگ مصری آشنا شود تا بتوانند مصطفی و لیلا را با فرهنگ و تمدن پدری بار بیاورند. البته مجال چندانی هم برای آشنايی نبود، البرادعی در کمتر از یک‌سال، بار دیگر مصر را به مقصد آمریکا ترک گفت تا بتواند به تدریس بپردازد، او طی سال‌های1987- 1981 استاد حقوق بین‌الملل در دانشگاه حقوق نیویورک بود و با به‌رخ‌کشیدن شخصیت علمی خودش توانست مجدد با سمت مقام ارشد به سازمان ملل متحد راه یابد. ورودی که این‌بار او را مشغول کارشناسی در زمینه‌های مختلف بین‌المللی کرد، مسایل همچون حفظ صلح و توسعه بین‌المللی و قوانین بین‌المللی، سازمان‌های بین‌المللی، کنترل تسلیحات و استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای و... از دلمشغولی‌های وی برای سال‌های طولانی بودند. البرادعی اولین‌بار در سال 1984 و در حالی که 42سال سن داشت، وارد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شد. او تا سال 1993 به‌عنوان مشاور حقوقی آژانس فعالیت می‌کرد و از سال 1993 جانشین «هانس بلیکس» سوئدی شد و به دستیاری مدیرکل روابط خارجه آژانس رسید. پس از گذشت چهارسال البرادعی موفق شد در سپتامبر 1997 رییس خود را طی انتخابات ریاست آژانس با نتیجه 33بر یک مغلوب خود کند؛ پیروزی‌ای که یک‌بار در 2001 و بار دیگر در 2005 تکرار شد. دوران ریاست او، برگی زرین در زندگی او محسوب می‌شود زیرا که وی با نحوه مدیریتش بر آژانس موفق شد در اکتبر سال ۲۰۰۵، جایزه صلح نوبل را به‌دست آورد؛ جایزه‌ای که چرایی آن به‌خاطر تلاش‌های او برای جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای عنوان شد. انجمن حقوق بین‌الملل و جامعه آمریکایی حقوق بین‌الملل هم از دیگر محل‌های فعالیت وی همزمان با حضور در آژانس بودند. با اتمام دوره ریاست البرادعی بر آژانس در سال 2009 وی بار دیگر به مصر بازمی‌گردد اما این‌بار او به‌خاطر دید و بازدید از میهن مادری‌اش نیامده بود بلکه سودایی دیگر بر سر داشت، او در فکر تصاحب ریاست‌جمهوری مصر بود و خود را برای انتخابات سال 2011مصر آماده می‌کرد؛ فکر و خیالی که چندان خام هم به‌نظر نمی‌رسید زیرا که در همان آستانه ورود جمعیت عظیمی از مردم قاهره در فرودگاه انتظار ورود او را می‌كشیدند و درنهایت نیز با استقبال بسیار گرم مردم كشورش نیز روبه‌رو شد. ورودی که این‌بار چهره دیگر از البرداعی رقم زد، چهره جدید وی یک دیپلمات سازمان ملل نبود بلکه یک مصلح اجتماعی بود که رخسار چهره‌اش خود را به رنگ تردید باخته بود. البرادعی پس از ورود به مصر با صراحت به تمام مصریان اعلام کرد که در انتخابات ریاست‌جمهوری 2011مصر به‌عنوان نامزد و به جهت مغلوب‌کردن مبارک شرکت خواهد کرد. صراحت لهجه‌ای که موجب شد شیخ محمود عامر یکی از علمای مصر با صدور فتوایی او را به‌دلیل رقابت با حسنی مبارک به‌عنوان حاکم شرعی سرزمین مصر بر سر ریاست‌جمهوری مهدورالدم اعلام کند و حکم به قتل او داد. هرچند که نه حکم و نه رقابت بین مبارک و البرداعی هیچ‌گاه به‌وقوع نپیوستند، زیرا که البرادعی فراخوان تحریم انتخابات را خطاب به ملت مصر ایراد کرد. درخواستی که خیلی آنها را عقب‌نشینی نامیدند و خیلی‌های دیگر آن را تدبیر دانستند، اما هرچه که بود آخرین عقب‌نشینی تاکتیکی این دیپلمات کهنه‌کار نبود. با آغاز اعتراضات علیه رژیم مبارک در سال 2011، البرادعی از مردم معترض که خواستار سرنگونی نظام مبارک بودند حمایت کرد؛ با وجود اینکه رژیم مبارک او را، 28 ژانویه سال 2011 تحت حبس خانگی قرار داد، اما وی فرمان مبارک را نادیده گرفت و در تظاهرات مخالفان حکومت شرکت کرد. با سقوط رژیم مبارک عده‌ای فضا را برای البرادعی بسیار آماده می‌دانستند اما بازهم البرادعی عقب‌نشینی کرد یا تدبیر به خرج داد و مجدد از شرکت در انتخابات انصراف داد. او به این‌ترتیب مقابله با دولت جدید را استارت زد و با تاسیس حزب الدستور و به‌دنبال آن جبهه نجات ملی نخستین تشکل ضددولت جدید را سازمان داد، البرادعی اخوان‌المسلمین را سارقان انقلاب نامید و نیروهای مسلح مصر را متهم به شراکت در این سرقت کرد زیرا که نظامیان با صدور مجوز برگزاری زودهنگام انتخابات پارلمانی، پیروزی اخوان‌المسلمین را رقم زدند. اقدامات البرادعی، نحوه بازی اخوان‌المسلمین، نابسامانی اقتصادی و... ضربه نهایی را بر دولت مرسی زدند و موجب برکناری او توسط شورای نظامی مصر شدند. شورایي که تا دیروز البرادعی آن را متهم به شراکت در سرقت انقلاب مصر می‌کرد، در روز اعلام کودتا علیه مرسی میزبان البرادعی به‌عنوان یکی از نخستین سخنرانان در راستای حمایت از اقدام ارتش بود. حمایت او از ارتش باعث ورود او به ساختار سیاسی مصر به طور رسمی شد، هرچند سمت نخست‌وزیری به دلیل مخالفت حزب النور نصیب وی نشد اما توانست به مقام معاونت رییس‌جمهوری عدلی منصور در حوزه روابط بین‌الملل برسد. البته البرادعی بار دیگر صحنه را ترک گفت و در 14آگوست 2013در اعتراض به سرکوب خشونت‌آمیز طرفداران اخوان‌المسلمین از سمت خود استعفا داد و پس از شش‌روز در 20آگوست جهان را با تیتر خبری «البرادعی رفت» شوک‌زده کرد. اما چرایی اینگونه بازی‌کردن البرادعی ریشه در چه دارد؟ شاید ریشه در شناخت ناقص او از ملتش دارد، به‌هرحال البرادعی حدود 40سال در مصر حضور نداشته؛ 40سالی که تمام اتفاقات مهم تاریخ مصر همچون صلح با اسراییل، ترور سادات و... در آن دوران رخ داد. شاید هم ریشه در شخصیت وی دارد، زیرا که رفتار و کردار او بیشتر از اینکه در ردای یک رهبر سیاسی باشد، در قامت یک مصلح و خیراندیش اجتماعی است. چراکه خود را از مقابله و حتی نزدیک‌کردن به دو جریان طرفدار اخوان و طرفدار رژیم مبارک دور کرد و حاضر به ائتلاف با آنان نشد تا زمینه حضور خود در انتخابات ریاست‌جمهوری را بچیند. اما مشخص است که البرادعی از زارعان کاشت بذر گندم سقوط مبارک بود که دیگر زارع یعنی اخوان تمام آن را درو کرد و پس از آن او باغبان سقوط اخوان بود که عدلی‌منصور میوه آن را چید و هم‌اکنون نیز نقش معمار پیری را دارد که دیگر از مصادره شاهکار دست خود توسط دیگران خسته شده و صحنه را ترک گفته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.