|

سلاح شیمیایی کشتار انسان‌ها بدون خونریزی

محمدعلی‌عسگری

استفاده از سلاح‌های شیمیایی مانند سایر سلاح‌ها به ظاهر مرگ‌آفرین و خون‌ریز نیست اما به دلیل خسارت‌هایی که برجای می‌گذارد از سایر سلاح‌ها مرگبار‌تر و رعب‌انگیزتر است. درواقع سلاحی است که بی‌صدا می‌کشد و به آرامی قربانیان خود را به کام مرگ می‌کشاند. سلاح‌های شیمیایی برخلاف سلاح‌های اتمی که همه‌چیز را نابود می‌کند تنها موجودات زنده را هدف قرار می‌دهد. برای استفاده از این سلاح‌ها می‌توان از خمپاره یا توپ استفاده کرد یا به وسیله هواپیماها و موشک از هوا آنها را بر فراز منطقه‌ای ریخت. از این‌رو استفاده از سلاح‌های شیمیایی نیازمند توانمندی تولید و نیز ابزار‌هایی است که در اختیار هرکسی نیست و بیشتر دولت‌ها روی آن سرمایه‌گذاری می‌کنند. به لحاظ قوانین بین‌المللی سلاح‌های شیمیایی جزو سلاح‌های کشتارجمعی بوده و کاربرد آن ممنوع است. اما در طول تاریخ، تاکنون بشر، بارها از سلاح‌های شیمیایی علیه همنوع خود استفاده کرده است. برخی منابع تاریخی می‌گویند نخستین‌بار هندی‌ها در جنگ‌های خود حوالی سال 2000 قبل از میلاد، از بخورهای سمی استفاده می‌کردند. این گازها بر فعالیت جنگجویان طرف مقابل تاثیر منفی داشت و آنها را در جنگ ضربه‌پذیر می‌ساخت یا اسپارت‌ها در جنگ‌های پلونز (سال‌های 404 تا 431 پیش از میلاد) علیه دشمنان خود یعنی آتنی‌ها از اسیدهای گوگرد (از جمله دی‌اکسید سولفور) استفاده می‌کردند. در دوران جنگ‌های صلیبی، یک روش متداول، آلوده‌کردن چاه‌ها با لاشه‌ انسان‌ها و حیواناتی بود که در جریان بیماری واگیردار مرده بودند. از این پدیده به‌عنوان یک نوع سلاح میکروبی برای نابودکردن دشمن استفاده می‌شده است. در سال ۱۴۵۳ میلادی که ترکان عثمانی به قسطنطنیه آخرین سنگر روم شرقی (بیزانس) حمله بردند و به کندن گودال پرداختند، مدافعان شهر در همان گودال‌ها دود گوگرد پخش کردند و ترکان، دچار خفگی شدند. همچنین در سال ۱۴۵۶ میلادی که ترکان به نواحی بلگراد حمله بردند، مردم آن منطقه روی موش‌ها پودر کشنده‌ای ریختند و آنها را آتش ‌زده و به سوی مهاجمان رها ‌کردند. از این نمونه‌ها در تاریخ جنگ‌ها فراوان می‌توان سراغ گرفت. جنگ‌های جهانی با این حال گفته می‌شود در دوران معاصر و به‌طور مشخص نخستین‌بار از سلاح‌های شیمیایی به معنای متعارف آن، در جنگ جهانی اول و از سوی دو کشور آلمان و فرانسه استفاده شد. در سال 1915 بود که ارتش آلمان در نبردهای خود توانست ابری از گاز‌های کلر را بر فراز سپاه دشمن به پرواز در آورده و درنتیجه حدود 15‌هزار سرباز را به کشتن دهد. در این جنگ گلوله‌هایی حاوی گازهای کلر و فسژن به سمت سربازان پرتاب می‌شد که باعث خفگی آنان می‌شد. استفاده از این گازها مرگ صدها‌ هزار نفر و آلودگی بیش از یک‌میلیون سرباز را در پی داشت. در آگوست ۱۹۱۴ میلادی نیز فرانسوی‌ها، گازهای اشک‌آور مختلفی استفاده کردند. آلمانی‌ها در جولای ۱۹۱۷ نخستین‌بار از گاز خردل در ایپر بلژیک علیه متفقین استفاده کردند. در همین سال ترکیبات آرسنیک نیز به تدریج وارد میدان جنگ شد. سال ۱۹۱۸ انگلیس و فرانسه توپخانه‌ای برای شلیک گلوله حاوی مواد شیمیایی خردل را آماده کرده و مورد استفاده قرار دادند. جنگ نخست جهانی در سال ۱۹۱۸ خاتمه یافت. برخی آمارها می‌گویند به‌طور خلاصه در طول جنگ جهانی اول یک‌میلیون‌و 250هزارنفر در اثر استشمام مواد سمی، مسموم و در مجموع یک‌میلیون‌و800‌هزار نفر نیز کشته شده‌اند. پس از پایان جنگ اول جهانی، برخی کشورها به‌صورت مخفی به تولید و ذخیره‌سازی سلاح‌های شیمیایی روی آوردند. گفته می‌شود از سال ۱۹۳۵ تا ۱۹۳۹ تحقیق و تولید عوامل شیمیایی و بیولوژیک با سرعت ادامه یافت و انبارهای بزرگی از سموم مختلف جنگی در برخی کشورها ذخیره شد. آلمانی‌ها نیز موفقیت‌های جدیدی در این زمینه به دست آوردند و آن عبارت از دستیابی به گازهای اعصاب در آستانه جنگ جهانی دوم بود. به این ترتیب گویی قدرت‌های بزرگ، خود را برای یک جنگ شیمیایی آماده می‌کردند اما خوشبختانه هرگز چنین جنگی اتفاق نیفتاد. پس از مشاهده آثار مرگبار و عواقب وخیم کاربرد سلاح‌های شیمیایی در دوران جنگ جهانی اول برخی کشورها بر آن شدند که تولید و استفاده از این سلاح‌ها را ممنوع کنند. این تلاش‌ها مقدمه‌ای برای امضای پروتکل ژنو در سال 1925 شد که تولید و استفاده از سلاح‌های شیمیایی و بیولوژیک را ممنوع می‌کرد. ایران در پنجم‌نوامبر ۱۹۲۹ و عراق در هشتم‌سپتامبر ۱۹۳۱ به این پروتکل پیوستند. پروتکل ژنو کاربرد سلاح‌های شیمیایی را در جنگ ممنوع می‌کند اما گسترش، تولید و مالکیت چنین سلاح‌هایی را ممنوع نمی‌کند. بسیاری از کشورها پروتکل ژنو را امضا کردند اما این حق را برای خود محفوظ نگه داشتند که چنانچه خود یا متحدانشان مورد حمله با سلاح‌های شیمیایی قرار گرفتند، به همان صورت مقابله کنند. در ضمن، بسیاری از امضا‌کنندگان پروتکل این حق را برای خود محفوظ نگه داشتند که در مقابل کشورهایی که به پروتکل نپیوسته‌اند از سلاح‌های شیمیایی استفاده کنند. در فاصله سال‌های 1932 الی 1934 نیز کنفرانس خلع سلاح تشکیل شد و در آن به نحوه کاربرد سلاح‌های شیمیایی پرداخت و قوانینی برای ممنوعیت آنها وضع کرد. این پروتکل‌ها هنوز از سوی برخی کشورها امضا نشده است. در طول دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰میلادی، نسل جدیدی از سلاح‌های شیمیایی تولید شد که یک نمونه آن، گاز‌های اعصاب بود. برخی از این گازها ازجمله عامل v نسبت به عوامل قبلی پایدارتر بود و 10 برابر سمی‌تر از گاز سارین به شمار می‌رفت. همچنین در جریان جنگ جهانی دوم جهت پخش عوامل شیمیایی، از هواپیما استفاده شد. بنابراین ساخت بمب‌های حاوی مواد شیمیایی در دستور کار دولت‌ها قرار گرفت و در این زمینه به‌خصوص از گاز خردل استفاده بیشتری به عمل آمد. در جریان جنگ دوم جهانی تنها در یک مورد دولت آمریکا از گاز خردل استفاده کرده بود. میان‌پرده (اردوگاه آشویتس) ‌ یک نمونه از کاربردهای غیرانسانی گازهای شیمیایی که کارشناسان به آن توجه می‌کنند استفاده دولت نازی از گازهای کشنده علیه یهودیان در جریان جنگ دوم جهانی است. گفته می‌شود دولت آلمان در برخورد با یهودیان در اردوگاه‌های خود به انواع و اقسام شکنجه‌ها متوسل می‌شد. در همین زمینه برخی شیمیدان‌ها گاز کشنده‌ای را تولید کردند که برگرفته از سم سیانور بود و «سیکلون ب» نام داشت. از آن پس نازی‌ها از این گاز در اتاق‌های مخصوص واقع در اردوگاه‌های کار اجباری خود استفاده کردند. گفته می‌شود با این گاز‌ میلیون‌ها یهودی، کولی‌ها و ... کشته شدند. نازی‌ها در جریان جنگ دوم مرتکب بی‌رحمانه‌ترین جنایات علیه بشریت شدند. در برخی از این اردوگاه‌ها از زندانیان به‌عنوان موش آزمایشگاهی برای تست عوامل شیمیایی استفاده می‌شد. برخی آمارها می‌گویند بیش از ۵/۴‌میلیون زندانی بر اثر به‌کارگیری انواع عوامل سمی کشته شدند. این مواد عمدتا از سوی رکت دگش، وابسته به مجتمع صنعتی فاربین در اردوگاه آشویتس تولید شده بود. جنگ‌های منطقه‌ای با وجود امضای پروتکل ۱۹۲۵ ژنو مبنی بر منع استفاده از سلاح‌های شیمیایی، در بین دو جنگ جهانی، چند کشور از این تسلیحات استفاده کردند. در نوامبر ۱۹۳۵، به هنگام حمله ایتالیا به اتیوپی، سربازان موسولینی علیه مردم بی‌پناه اتیوپی از گاز سمی استفاده کردند و در این تهاجم، ۱۵‌هزارنفر قربانی شدند. در طول جنگ‌های داخلی اسپانیا که از سال ۱۹۳۶ آغاز شد و روس‌ها، جمهوریخواهان اسپانیا به رهبری ژنرال فرانکو را در مقابل جبهه ناسیونالیست‌ها یاری می‌کردند به فرمان استالین در دو منطقه اسپانیا، گلوله‌های گاز سمی و خردل به‌کار برده شد که در نتیجه، شمار زیادی از افراد غیرنظامی در روستاها و شهرها کشته شدند. یک‌سال بعد یعنی در سال ۱۹۳۷ ژاپن در جنگ با چین به استفاده از سلاح‌های شیمیایی اقدام کرد و این امر تا سال ۱۹۴۵ یعنی پایان جنگ جهانی دوم ادامه داشت. بعدها نیز استفاده از سلاح‌های شیمیایی به‌رغم ممنوعیتشان در جریان جنگ‌های منطقه استمرار پیدا کرد. در دهه ۶۰ میلادی، در جنگ ویتنام، ایالات متحده آمریکا از یک نوع سم علف‌کش استفاده کرد که «عامل نارنجی» نامیده می‌شد. این ماده شیمیایی باعث از بین رفتن محصولات غذایی، مزارع برنج و جنگل‌ها می‌شد و در نتیجه‌ هزاران ویتنامی را گرسنه می‌کرد. این اقدام درواقع تنبیهی از سوی آمریکا علیه ویتنامی‌ها بود تا به همکاری خود با چریک‌های ویتکنگ پایان دهند. بعدها تحقیقات نشان داد که پخش این مواد آثار ژنتیکی منفی بسیاری بر چند نسل از مردم ویتنام گذاشته است. گفته می‌شود تحت‌تاثیر ماده مهلک دی‌اکسین‌دار هنوز پس از ۴۰سال، در ویتنام بچه‌های معلول به دنیا می‌آیند. در سایر جنگ‌ها نیز به‌صورت جسته‌گریخته از سلاح‌های شیمیایی استفاده شد. برای مثال گفته می‌شود در دهه ۱۹۶۰ مصر ظاهرا از سلاح گاز در مقابل قبیله‌های یمنی استفاده کرده است. در سال ۱۹۶۷ شایعاتی مبنی بر تصرف مواد مخصوص سلاح‌های شیمیایی مصر توسط اسراییل در صحرای سینا منتشر شد. از این مواد هنوز استفاده نشده بود. همچنین گفته می‌شود اتحاد جماهیر شوروی متهم به‌کاربرد مواد سمی باران زرد در جریان جنگ افغانستان است. برخی خبرها می‌گوید سرهنگ معمر قذافی حاکم لیبی نیز در چندین مورد از سلاح‌های شیمیایی پرتابی از هواپیما در طول جنگ خود با چاد (سال ۱۹۸۶تا ۱۹۸۸) استفاده کرده است. دولت سودان نیز متهم است که از چنین سلاح‌هایی در مقابله با شورشیان ضدحکومتی استفاده کرده است. با این همه یکی از مهم‌ترین نمونه کاربرد سلاح‌های شیمیایی در دوران معاصر فاجعه حلبچه است. صدام‌حسین، دیکتاتور حاکم بر عراق که جنگی ناخواسته را بر ایران تحمیل کرده بود در سال‌های دهه 80 میلادی تصمیم گرفت از سلاح شیمیایی علیه نیروهای ایران استفاده کند. نکته شگفت‌آور اینکه آمریکایی‌ها به اعتراف خودشان طی روزهای گذشته اطلاعات لازم را دراختیار رژیم صدام‌حسین گذاشتند تا با کمک آن دست به چنین حمله‌ای بزند. قتل‌عام ساکنان روستای حلبچه در اسفند سال ۱۳۶۶ شمسی که طی آن ‌هزاران شهروند کرد در این حمله شیمیایی جان خود را از دست دادند بخشی از این فاجعه بود. دست‌کم پنج‌هزارنفر در جریان این حمله کشته شدند. گروه‌های تروریستی طی سال‌های اخیر یک نگرانی جدید به نگرانی‌های سابق اضافه شده است و آن امکان استفاده گروه‌های تروریستی از سلاح‌های شیمیایی است. گرچه هنوز نمونه‌های قابل بحثی از کاربرد این سلاح‌ها توسط گروه‌های تروریستی گزارش نشده است اما تاکنون بارها در کشورهای غرب زنگ‌های خطر به این دلیل به صدا درآمده‌اند. در اسفند سال ۱۳۷۳، اعضای فرقه «اوم شینریکیو» در ژاپن مبادرت به پخش گاز سارین در مترو توکیو کردند. این حمله 12کشته و حدود پنج‌هزار مجروح بر جای گذاشت. این واقعه، ترس از خطر حمله شیمیایی توسط گروه‌های تروریستی را در بسیاری از کشورها دامن زد. چندی پیش شبکه اسکای‌نیوز عربی به نقل از مقامات ترکیه از بازداشت چند فرد حامل مواد شیمیایی در این کشور خبر داد که براساس گزارش‌ها مظنون به ارتباط با گروه‌های تروریستی از جمله القاعده و النصره بودند. پیش‌تر نیز نیروهای نظامی عراقی و آمریکایی عواملی از القاعده را در عراق دستگیر کرده‌ بودند که مشغول ساخت بمب‌هایی با گاز کلر بودند. چارلز فادیس که مسوولیت عملیات سیا علیه شبکه ساخت بمب گاز کلر القاعده عراق را بر عهده داشت در سال ۲۰۱۰ در مصاحبه‌ای به سی‌ان‌ان گفت: تلاش می‌کنیم منابع گاز کلر را از دسترس عوامل القاعده دور نگه داریم. همچنین در میان اسنادی که کماندوهای ویژه آمریکا در جریان حمله به ساختمان بن‌لادن در ابوت‌آباد پاکستان به‌دست آوردند، نامه‌ای وجود داشت که دستنویس بن‌لادن بود و تاریخ آن به پنج روز قبل از کشته‌شدن او بازمی‌گشت. در این نامه بن‌لادن از نیروهایش در یمن خواسته بود که در استفاده از سلاح سمی، مراقب باشند و بدون مطالعه و در نظر گرفتن همه جوانب و پیامدهای این کار از جمله واکنش‌های سیاسی و رسانه‌ای به این حملات، دست به چنین حملاتی نزنند. این نامه نشان می‌داد که رهبران القاعده نگران استفاده از بمب‌های سمی نیستند بلکه نگرانی آنها فقط به دلیل پیامدهای چنین حملاتی در افکار عمومی جهان و درنتیجه تخریب چهره القاعده بوده است. در درگیری‌های سوریه نیز تاکنون بارها از سلاح‌های شیمیایی استفاده شده است. در این میان مخالفان و دولت هریک دیگری را به استفاده از این سلاح‌ها متهم می‌کنند اما هنوز یک تحقیق بین‌المللی بی‌طرفانه در این‌باره ارایه نشده است. در پایان باید گفت گرچه در مجموع می‌توان گفت استفاده از سلاح‌های شیمیایی به نسبت گذشته تحت کنترل درآمده است اما هنوز مخاطرات مربوط به‌کاربرد اینگونه سلاح‌ها به قوت خود باقی است. تنها یک نیروی بازدارنده بین‌المللی می‌تواند نگرانی مردم جهان را از کاربرد اینگونه سلاح‌ها در آینده برطرف کند. به نظر می‌رسد ضمن بازنگری در پروتکل‌های گذشته به‌ویژه در ارتباط با تولید اینگونه سلاح‌ها باید اهرم‌هایی برای ملزم‌کردن گروه‌ها و دولت‌ها به عدم استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی از جمله سلاح‌های شیمیایی پیدا کرد. اهرم‌هایی که تنها در محدوده مقررات و حرف‌ها باقی نماند و بتواند از طریق محافل بین‌المللی و به‌ویژه با اتکا بر پشتوانه نیرومند افکار عمومی جهان جلو سوداگران مرگ را در هر لباسی که باشند بگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.