|

نهم شهریورماه؛ سالروز غرق شدن «صمد بهرنگی»

حالا جزو کلاسیک‌هاست

محمود برآبادی . نویسنده کتاب‌های کودکان

اردبیهشت‌ماه بود که همراه گروهی از نویسندگان به منطقه آزاد تجاری «جلفا» رفتیم و سپس از آنجا از کنار رود «ارس» به کلیسای قدیمی «سن‌استپانوس» رهسپار شدیم. در تمام مدتی که اتوبوس از جاده حاشیه ارس، گاه به رودخانه نزدیک و گاه از آن دور می‌شد، من که صندلی جلو و کناردست راننده نشسته بودم، به مردی فکر می‌کردم که رود او را از ما گرفته بود. ارس گل‌آلود بود و گاه عریض و گاه پهن می‌شد، اما در همه حال آرام بود و خروشی نداشت. راننده که محلی بود و البته نمی‌دانست من به چه فکر می‌کنم، گفت: ‌«اینجوری‌اش نبین خیلی خطرناک است. ظاهرش آدم را گول می‌زند.» شاید این رود آرام «صمد» را هم با همه زیرکی گول زده است. ما که در آن سال‌ها دل پری از نظام داشتیم، غرق‌شدن صمد را هم به حساب کارنامه سیاه آن نوشتیم. اما واقعیت - که بعدها معلوم شد- این بود که صمد خود در ارس غرق شده و توطئه‌ای در کار نبوده است. در تمام مدتی که در کنار راننده خوش‌لهجه نشسته بودم به این فکر می‌کردم که اگر «صمد بهرنگی» غرق نمی‌شد، چه سرنوشتی پیدا می‌کرد؟ آیا مانند بسیاری از دوستان و شاگردانش به جریان «سیاهکل» می‌پیوست و دیر یا زود در درگیری کشته و یا در زندان اعدام می‌شد یا به کار ادبیات می‌پرداخت و حرکت فرهنگی‌اش را ادامه می‌داد؟ پاسخ به این سوال دشوار است. من از بسیاری، چه در زندان و چه در بیرون، چه در آن سال‌ها و چه سال‌های بعد پرسیده‌ام اما به جواب درستی نرسیده‌ام و سوال دیگر: کدام راه درست‌تر بود؟ آیا اگر راه دوم را انتخاب می‌کرد، این موقعیت و جایگاهی را که الان در جامعه دارد، پیدا می‌کرد؟ البته اکنون شاید پاسخ به سوال دوم، در دهه 90 راحت‌تر باشد اما در آن سال‌ها پاسخ به این سوال هم آسان نبود. تاریخ با اگرها سروکار ندارد، بلکه تاریخ آن چیزی است که رخ داده. اکنون درباره صمد بهرنگی می‌توان گفت نویسنده‌ای است که در سال‌های دهه 40 که نظام حاکم، ادبیات بی‌بو و خاصیت و به‌اصطلاح پاستوریزه را ترویج می‌کرد و ادبیات را تنها برای سرگرمی می‌خواست، چنین ادبیاتی را قبول نکرد و کارکردی جدید از ادبیات را دنبال کرد که کمترین وجه آن ایجاد آگاهی طبقاتی و بیشترین حد آن، شوریدن علیه وضع آن روز بود. آثار صمد بهرنگی اکنون جزو کلاسیک‌ها محسوب می‌شود. البته در حوزه ادبیات کودک ایران و به‌همین دلیل آغازگربودن ممکن است اشکالات فراوانی از لحاظ مضمون، زبان و مخاطب‌شناسی داشته باشد و چه‌بسا خود او اگر می‌ماند و راهش را ادامه می‌داد، این اشکالات را برطرف می‌کرد. همچنان که سایر آثار کلاسیک نیز از این قاعده بیرون نیستند. جایگاه او نزد اهالی قلم نه‌تنها به‌خاطر داستان‌هایی است که نوشته یا کارهای پژوهشی است که کرده، بلکه به‌دلیل آغازگربودن و ایمانی است که به کار و راه خود داشته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.