|

نگاه روسیه به سوریه

الهه کولایی . استاد دانشگاه تهران

سیاست روسیه در خاورمیانه از دوران قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، بخش مهمی از روابط خارجی این کشور را تشکیل داده و تابعی است از روابط روسیه با کشورهای غربی به‌ویژه آمریکا. هر چند بعد از فروپاشی شوروی، این تصور وجود داشت که با از بین‌رفتن نظام کمونیستی، زمینه‌های تنش با غرب نیز از میان رفته است اما تحولات دهه گذشته نشان داد عوامل گوناگونی باعث ادامه اختلاف نظرهاست. مسایلی مانند گسترش ناتو به سوی شرق یا مسایل مربوط به حضور آمریکا در جمهوری‌های پیرامون روسیه از جمله عوامل اختلاف‌زا در این زمینه بوده است. در خود خاورمیانه، روس‌ها در مدت کوتاهی پس از فروپاشی نظام سابق، تلاش برای بازسازی نقش خود و فعال‌ساختن ابزارهای قدرت را آغاز کردند. «یوگنی پریماکف» نخست‌وزیر پیشین این کشور تاکید داشت به آنگونه که توان دارند در این منطقه برای پیگیری منافع اقدام کنند. پس از وقوع رخدادهای موسوم به «بهار عربی»، روس‌ها بسیار سریع دریافتند آمریکا و اروپا در حال کوتاه‌کردن دست این کشور و کاهش نفوذ آن در منطقه پراهمیت غرب آسیا و شمال آفریقا هستند. آنچه در لیبی - متحد سنتی روسیه - رخ داد و به کشته‌شدن «قذافی» انجامید، نارضایتی شدید روسیه را از اقدام نظامی ناتو در پی داشت. اما براساس نگرش‌رو به تقویتی که «ولادیمیر پوتین» آن را مورد توجه قرار داده، روس‌ها در تنظیم روابط با آمریکا، منافع خاص خود را بیشتر مورد توجه قرار می‌دهند. به‌ویژه در زمینه تنظیم روابط با ایران، این انعطاف و چرخش در تنظیم روابط به‌عنوان تابعی از رابطه با غرب - در دوره‌های مختلف- اغلب، مصداق داشته است. روس‌ها نشان داده‌اند اجرای سیاست‌های خود را در این منطقه جز در چارچوب ملاحظات خود با آمریکا و اروپا، دنبال نمی‌کنند. در موضوع صلح خاورمیانه و روابط با «حماس» و اسراییل اهمیت این ملاحظات به خوبی دیده می‌شود. روس‌ها تلاش کرده‌اند در عین حال که از منابع قدرت خود بهره می‌گیرند، آمریکا را هم در نظر داشته باشند. به‌ویژه اینکه مذاکرات مربوط به خلع سلاح و کنترل تسلیحات بین دو کشور، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. اما در آخرین مورد یعنی «مساله سوریه» و «اسد»، روس‌ها نشان دادند که برخلاف انعطاف پیشین درخصوص خیزش‌های مردمی بر ضد دولت‌های عربی، سیاست پیگیرتری را در دستور کار دارند. آنان بر این باورند که آمریکا با همراهی کشورهایی مانند قطر، عربستان و ترکیه، مخالفان سوریه را تجهیز می‌کند. در این میان نقش قطر و اتحادیه عرب بیشتر برای روسیه حساسیت‌زاست چه اینکه آنان معتقدند قطر در تقویت اسلام‌گرایان قفقازی مخالف روسیه فعال بوده و در لیبی نیز اثرگذار بوده است. با نظر به سناریو لیبی، روس‌ها نگران از دست‌دادن حوزه‌های نفوذ خود در غرب آسیا و شمال آفریقا هستند اما از دیگر سو نقش القاعده و مبارزان تحت رهبری «ایمن الظواهری» -که مبارزه علیه اسد را نیز دنبال می‌کنند- روس‌ها را با تامل مواجه کرده است. جنبش‌های مبارزه‌طلبانه اسلامی در آسیای مرکزی و قفقاز، از سوی این گروه حمایت می‌شود و به همین دلیل است که تنظیم مناسبات در مساله سوریه، برای روس‌ها با دشواری‌هایی همراه شده است. فراموش نکنیم مبارزه با تروریسم در درون مرزهای روسیه، بعد از 11سپتامبر با مبارزات جهانی ایالات متحده علیه تروریسم پیوند خورده است. به نظر می‌رسد با توجه به اهمیت پایگاه «طرطوس» در دریای مدیترانه که از دوران شوروی برای روسیه باقی مانده است نظامیان روسیه نسبت به سوریه حساسیت ویژه‌ای داشته باشند اما تاکید می‌کنم نباید از نقاط ویژه‌ای که سبب وحدت منافع این کشور با آمریکا شده است - به‌ویژه مبارزه با بنیادگرایی که روس‌ها در برابر آن خود را آسیب‌پذیر می‌بینند- غافل بود. روس‌ها از همه ابزارهای سیاسی و امکاناتی که متحدانش در سطح منطقه دارند برای بازداشتن آمریکا از ضربه‌زدن به سوریه بهره می‌گیرند اما با توجه به اینکه آمریکا گفته هدف از حمله نظامی، تغییر رژیم اسد نیست بلکه نوعی «تنبیه» است، مواضع روسیه هم قطعی نخواهد بود. به نظر می‌رسد نوع این حمله احتمالی و گستردگی آن می‌تواند مساله مورد مذاکره روسیه و غرب باشد. ترکیب مخالفان اسد، از جمله موارد تناقض است که هم آمریکا و هم روسیه خود را با آن مواجه می‌بینند. جایگاه تکفیری‌ها و تندروها که می‌تواند زمینه ناآرامی را در مرزهای روسیه نیز فراهم کرده و یک تهدید مشترک برای قدرت‌های بزرگ به شمار می‌رود، روسیه را در انتخاب سیاست خود در قبال حمله آمریکا به سوریه، محتاط‌تر می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.