|

دال مرکزی اعتدال

حسین سلیمی . عضو هیات‌علمی دانشگاه علامه‌طباطبایی

از زمانی که واژه اعتدال به‌عنوان نمایه یک نگرش سیاسی- اجتماعی نوین در جامعه ایران مطرح شد، این پرسش که اعتدال چیست در میان اهل اندیشه بیش از هر زمان برجسته شد. در واقع اعتدال به مثابه یک دال نوین، وارد گفتارها و رقابت‌های سیاسی شد. دالی که در سیلان اندیشه‌ها و گفتارهای مختلف در جامعه ایران معانی مختلف و متفاوتی به خود می‌گیرد. در واقع چون گفتارها و نظام‌های معنایی گوناگون بازگو‌کننده اندیشه‌ها و گرایش‌های سیاسی متفاوت هستند، دال اعتدال در پرتو این گفتارها، معانی متفاوتی به خود گرفته است. به‌نظر می‌رسد در دوران پس از انتخابات ریاست‌جمهوری سال 1392، دال اعتدال در میان گفتار مختلف غوطه‌ور بوده و در این میان چهار معنای متفاوت در محیط فکری ایران به خود گرفته است: اعتدال به معنای میانه‌روی و گریز از اصلاح‌طلبی و اصولگرایی، اعتدال به معنای اصولگرایی معتدل، اعتدال به معنای اصلاح‌طلبی محافظه‌کار و اعتدال به معنای رویکرد عقلایی ضدافراط. در واقع گروه‌های مختلف سیاسی در ایران تلاش کرده‌اند که این واژه و نیز جریان سیاسی-اجتماعی برآمده از آن را در یکی از قالب‌های مذکور قرار دهند و چنان معنایی به آن ببخشند. اما به‌نظر می‌رسید که این مفهوم دارای نقاط و مفاهیمی مرکزی و در عین حال مفاهیمی متضاد است که به‌تدریج می‌تواند آغازگر گفتاری جدید در فرهنگ سیاسی ایران باشد. مفاهیمی مثل عقل‌گرایی، واقع‌گرایی، توسعه‌گرایی و تحول‌طلبی در کانون این واژه و مفاهیمی چون خشونت‌گرایی، بنیادگرایی، افراطی‌گری و نفی دستاوردهای تمدن جدید در نقطه مقابل این واژه در کاربرد رایج آن قرار داشته است. به این شکل این واژه قرابت نزدیکی با مفهوم فضیلت حد وسط که در تاریخ اندیشه اسلامی طرح شده پیدا می‌کند. فضیلت حد وسط برگرفته از اندیشه‌های ارسطویی بود که به وسیله فیلسوفان مسلمان وارد واژگان اسلامی شد و به دلیل آنکه مفهوم معادل آن در اندیشه دینی وجود داشت به حلقه وصل علوم و تفکرات یونانی و اندیشه دینی بدل شد و زمینه پیوند این دو جریان تمدنی و خیز بلند تمدن اسلامی را فراهم آورد. از این‌رو چنانچه در شرایط نوین تحول جهانی، اعتدال بتواند همان کارکرد مفهوم فضیلت حد وسط را در تاریخ تمدن اسلامی بیابد و موجب پیوند میان تمدن اسلامی و فرآیندهای جهانی شود، می‌توان انتظار داشت که همان کارکرد تاریخی را ایفا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.