نبردی برای اربابی در خاورمیانه
یوشکا فیشر . فرنگیس بیات
آخرین توهمها درباره آنچه «بهارعربی» میخواندیم، هم از بین رفت. کودتای نظامی مصر جایگزینهای ناامیدکننده برای آینده شکننده این کشور را ساده کرد: مساله دیگر استقرار دموکراسی در برابر دیکتاتوری نیست، بلکه بیشتر انقلاب بنیادگرایانهای است که در تصاویر «پل لاچین» ترسیم شده است. [تصاویری که نمایشگر درهمآمیختگی باورها و مذاهب در فضاهای پرتنش انسانی است]. این تنها وضعیت مصر نیست، بلکه مناطق وسیعی از خاورمیانه امروز گرفتار چنین وضعیت معلقی از تنش و ناامنی است. اما از آنجایی که هر دو طرف تنها به مبارزه نظامی میاندیشند، بدون اینکه به تصمیم وزرای خارجه اتحادیه اروپا در بروکسل ربطی داشته باشد یا از آن تاثیری بگیرد، نتیجه چیزی جز جنگ داخلی نیست. اسلامگرایان به لحاظ نظامی برنده نخواهند بود، همانطورکه ژنرالها بازی سیاسی را از پیش باختهاند. تنها چیزی که روشن و قطعی است، بازگشت دیکتاتوری، خشونت عریان و مجموعهای از فجایع انسانی است. برای هر دو طرف، رسیدن به سروری و تسلط تام تنها گزینه مطلوب است بدون اینکه درک ابتدایی از نوسازی اقتصادی و اجتماعی در این میان وجود داشته باشد. بنابراین هر طرفی که در مناقشه دست بالا را
بگیرد، باز این اقتدارگرایی و رکود اقتصادی است که بر زندگی مردم سایه میاندازد. در مصر، ارتش برنده حداقل در کوتاهمدت برنده است. با حمایت نخبگان مصری، طبقه متوسط شهری، اقلیتهای مذهبی و رهبران نظامی مصر استراتژی همه یا هیچ را انتخاب خواهند کرد. بهعلاوه حمایت مالی عربستان و دیگر کشورهای حاشیه خلیجفارس باعث نفوذناپذیری ارتش در مقابل فشارهای بیرونی شده است. بنابراین، مصر در حال اجرای سناریو الجزایر است. در سال 1992، جبهه نجات اسلامی آماده بردن انتخابات از ژنرالها بود و کشور با کودتایی از سوی نظامیها روبهرو شد و بلافاصله دور دوم انتخابات تعلیق شد و هشتسال بعد از این انتخابات، همه به جنگ داخلی گذشت؛ جنگ داخلی که با بیرحمی هر دو طرف جان 200هزارنفر از مردم را گرفت. حاکمیت نظامیان تا همین امروز بهصورت بالفعل در الجزایر ادامه یافته است. اما، با نقش اسلام سیاسی حلنشده، به حل هیچیک از مشکلات اساسی کشور بهطور جدی پرداخته نشده است و رهبران نیز قاعدتا نمیتوانند مثل رهبران الجزایر و برمبنای توانایی دلارهای نفتی وعدههای بزرگ آنچنانی بدهند. در مصر، نسل قدیمیتر اخوانالمسلمین به زندان و زندگیهای زیرزمینی
محکوم شده بودند، اما زمینههایی وجود دارد که نسل جدید را به سمت ترور و خشونت بیشتر سوق بدهد. مصر، سوریه، تونس و بهزودی کشورهای دیگر منطقه تبدیل به زمینهای باروری برای گروههای نظامی شبیه القاعده و تبدیل به قویترین صدای ناهنجار در خاورمیانه خواهند شد. غرب بهطور کلی و ایالات متحده آمریکا بهطور خاص، نفوذ کمی بر وقایع کنونی دارد و باید گفت اهرمی در اختیار ندارد. بنابراین، آمریکا برای چنین وضعیتی دست به شکایت و تهدید میزند و نهایتا دنبالهرو منافع و نه اصول [بینالملل] خواهد بود. برای مثال، مصر با داشتن کنترل کانال سوئز و وضعیت نهچندان دوستانه با اسراییل نمیتواند به لحاظ استراتژیکی به همین سادگیها رها شود. منزوی رها کردن مصر به اندازه کافی بد است. اما این وضعیت نتیجه بخشی از نمایشنامه اندوهبار منطقهای است که با بینظمی عمومی در خاورمیانه قابل شناسایی است. نظم موردنظر آمریکا در خاورمیانه درحال فروپاشی است و هنوز نظم دیگری نه درحال جایگزینی و نه قابلتصور است. آنچه درحال گسترش است آشوب فراگیر و تهدیدهای مرزی منطقه است. با توجه به ناکامی فراموشنشدنیای که«جرج بوش» و «دیک چنی» با اوهام
نئومحافظهکارانه خود درست کردند، آمریکا دیگر نه قادر است و نه میتواند بهعنوان آخرین«نیرو» بار جدید دیگری را برای برقراری نظم در خاورمیانه به دوش بکشد. با حضور نامعقول خود در افغانستان و عراق و مشکلات حاد اقتصادی در داخل، آمریکا در حال عقبنشینی از خاورمیانه است و قدرت جایگزین دیگری هم فعلا در منطقه وجود ندارد. عقبنشینی یکی از خطرناکترین حرکتهای نظامی است که به آشوب وحشتبار میانجامد. با عقبنشینی آمریکا و ناتو از افغانستان، پتانسیل برای ناآرامی در منطقه از شمال آفریقا تا هندوکش به بروز خطرات جدی در جبهه شرقی این منطقه خواهد رسید. آنچه امروز میتوان از بحران کشدار خاورمیانه دریافت این است که، قدرتهای منطقهای بهطور فزایندهای در حال تلاش هستند تا بهعنوان«ناظم» جایگزین آمریکا شوند. با اینحال چنین آرایشی هم همچنان آبستن آشوب است چرا که هیچیک از این قدرتها توانایی برعهده گرفتن این بار را ندارند. شکاف شیعی-سنی هم به سیاستهای متناقض ختم شده است. در مصر، عربستان حامی نظامیان در مقابل اخوانالمسلمین است در حالی که در سوریه از سلفیهای علیه ارتش سوریه حمایت میکند. اما نباید فراموش کرد که منازعه بر
سر قدرت و کشمکشهای فرقهای و ایدئولوژیکی میتواند زمینهساز همکاری باشد که بهندرت ممکن است دست دهد. اگر از این دید ببینیم، هرگونه گفتوگوی ایران-آمریکا بر سر پرونده هستهای بعد از پیروزی روحانی در انتخابات ایران میتواند اهمیت بسیار بیش از همه آنچه گفتیم داشته باشد. در مصر اقدام ضدانقلابی نظامیها تسلط پیدا خواهد کرد. اما انقلاب اسلامی [در مصر] احتمالا شانس بازگشت خواهد داشت. حرکت مشابهی در تاریخ اروپا هم قابل ذکر است: بهویژه در مورد انقلابها و ضدانقلابهایی که در قرن 19 و 20 بهوقوع پیوست. میراث این حرکتها تا همین دودهه پیش گریبان اروپا را رها نمیکرد. به نظر میرسد چنین چرخههای تاریخیای بهطور گستردهای بدون تغییر اینبار در خاورمیانه در حال وقوعند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.