|

نگاهی به «پیدایش امپراتوری ایران»

ایران قدیم

منطقه وسیع جغرافیایی که بعدها ایران نام گرفت از هزاران سال قبل از میلاد مسیح، به خاطر جذابیت‌های آب‌و‌هوایی و زیست‌محیطی، مورد علاقه اقوام مختلف برای مهاجرت و سکونت ـ به‌خصوص از استپ‌های دریای خزرـ بوده است. تضارب فرهنگ‌های پیشینی در این منطقه موجب به‌وجود‌آمدن تدریجی دولت- شهرهای مختلف شد. شهری که پیرامون آن کشتزارها و چراگاه‌ها وجود داشت و به عنوان اولین نمونه از یک واحد سیاسی در ایران به شمار می‌آید. کم‌کم دولت‌شهرها پس از متحد‌شدن تبدیل به مجموعه‌ای ملی شدند که با آماده‌سازی تجهیزات جنگی و گسترش مرزهای خود، اولین هسته‌های تشکیل یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های تاریخ، یعنی امپراطوری ایران را فراهم کردند. کتاب «پیدایش امپراتوری ایران» با بررسی اسناد تاریخی و مجموعه‌مقالات متنوع به تاریخچه «ایده ایران» می‌پردازد. این کتاب شامل مجموعه‌ای از شش درس‌گفتار است که در مدرسه مطالعات شرقی و آفریقایی و توسط انستیتوی خاورمیانه لندن در SOAS و موزه بریتانیا برگزار شد. دغدغه نویسندگان کتاب بررسی مساله‌ پیچیده‌ ایران و هویت ملی به کمک اسناد، تصاویر و ارجاعات کارشناسان این حوزه در مقالات مختلف است. موفقیت نویسندگان در تشریح این مفاهیم، پژوهشگران رشته‌های مختلف باستان‌شناسی، تاریخ، دین و فلسفه را قادر می‌سازد تا مسایل گوناگون ناظر بر ماهیت و منشا ایران در مقام موجودیتی سیاسی، دینی و قومی را بررسی کنند. کتاب در شش فصل نوشته شده است. فصل اول به رابطه کوروش کبیر با پادشاهی آنشان و فرهنگ عیلامی می‌پردازد تا از خلال آن مفهوم «امپراتوری پارسی» و هویت ایرانی را توضیح دهد. دانیل پاتز در مقاله خود به نقش و سهم عیلامی‌ها در تشکیل هویتی قومی و فرهنگی می‌پردازد که معمولا با بنیان‌گذاری امپراتوری ایران در عصر کوروش کبیر در 550 قبل از میلاد پیوستگی دارد. در فصل دوم، فرانتس گرنت به جغرافیا و گستردگی اوستا می‌پردازد. او موضوع را از دیدگاهی دیرین‌شناختی و نیز زبان‌شناسی تاریخی می‌نگرد. در فصول سوم و چهارم با عناوین هخامنشیان و اوستا و دهش مغان، اسکی یرو و دی یونگ، هر دو ایده ایران را از دیدگاهی دینی می‌نگرند. مساله اینکه پادشاهان اولیه هخامنشی زرتشتی بوده‌اند یا نه؟ یکی از پیشرفت‌های پژوهشگری نوین در رشته آیین زرتشتی تحقیق درباره ماهیت و ترکیب متون شفاهی است. در دهش مغان دی یونگ به معنای آیین زرتشتی در دوران هخامنشیان نخستین می‌پردازد که با پیدایش مفهوم «مغ» و «مگوس» شروع می‌شود. او با رجوع به منابع یونانی نشان می‌دهد که چطور این مفهوم، معنایی دوپهلو یافت که هم کاهن زرتشتی و هم افسون‌گر از آن مراد می‌شد. در فصل پنجم شاپور شهبازی پژوهشگر دانشگاه ارگون شرقی به این نظریه می‌تازد که ایده ایران فقط در عهد ساسانیان سابقه دارد و می‌گوید این ایده به عنوان هویت ملی در دوره اوستایی پدید آمده است. در فصل ششم و مقاله آخر، جان کرتیس به آن تنوع فرهنگی می‌پردازد که به تشکیل فرهنگ و تمدن ایرانی یاری داد. او شواهد باستان‌شناسی در ایران عصر آهن در هزاره دوم و نخست پیش از میلاد در دوره مهاجرت اقوام هند و ایرانی زبان را موردتوجه قرار می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.