|

درسی برای موفقیت در علم و فناوری

آهسته و پیوسته

پوریا ناظمی

1 «نیل آرمسترانگ»، نخستین فاتح ماه و کسی که نامش در جهان الهام‌بخش بسیاری از مردمان بود، روزچهارم شهریور سال گذشته در ۸۲سالگی دیده از جهان فروبست. آنچه «نیل آرمسترانگ» و برنامه فضایی ایالات متحده را قادر به تحقق چنان رویایی کرد، مجموعه‌ای از عوامل در هم تنیده و متنوع بود؛ از جمله رقابت‌های سیاسی دوران جنگ سرد، وجود رقیبی به نام شوروی، تخصیص بودجه‌ای کلان (در اوج برنامه آپولو، بودجه ناسا به حدود پنج‌درصد بودجه فدرال رسید)، مدیریتی کم‌نظیر و توسعه‌ در حوزه‌های مختلف فناوری، عزمی ملی و تلاش‌های باورنکردنی. اما همه این موارد بر بستر توسعه علمی امکان ظهور پیدا می‌کند. پیش از موفقیت آپولو، بخش عمده‌ای از سرمایه‌گذاری‌ها در حوزه آموزش علوم، توسعه ریاضیات در مدارس و ترویج عمومی علم اتفاق افتاده بود و این سرمایه‌گذاری‌ها تاکنون نیز ادامه دارد. 2 «فرید زکریا»، در کتاب «جهان پساآمریکایی» خود در مقایسه برنامه فضایی دو کشور شوروی و آمریکا بیان می‌کند اگرچه شوروی توانست با تمرکز امکانات و بسیج نیروهای خود، به طور موردی برنامه فضایی خود و برخی از صنایع دیگر را توسعه دهد و در بازه کوتاهی پیشتازی در این حوزه را بر عهده بگیرد، اما در ایالات‌متحده به دلیل توان اقتصادی، توسعه در حوزه‌های مختلفی اتفاق افتاد و سرمایه‌گذاری‌های ترویجی و زیرساختی و اقتصادی قدرتمند، موفقیت بعدی این برنامه را تضمین کردند. به همین دلیل، پس از پایان جنگ سرد در حالی که شوروی و میراث‌دار آن روسیه، تنها توانستند بر مبنای فناوری قدیمی خود در یک حوزه خاص (برنامه‌های سایوز و پروگرس) در فضا فعال بمانند، آمریکا حتی با وجود کاهش شدید بودجه ناسا (که در سال‌های اخیر به حدود نیم‌درصد بودجه فدرال رسیده است)، توانسته است یکه‌تاز حوزه‌های فضایی چه در اکتشافات دولتی و چه در بخش خصوصی باقی بماند. آمریکا با ترویج علم در حوزه‌های مختلف، نسل بعدی دانشمندان و کاوشگران و مهندسان را تربیت می‌کند. به این ترتیب در روند کار انقطاعی صورت نمی‌گیرد. 3 ما در کشورمان امیدها و آرزوهای بلندی در سر داریم. رویای حضور در مرزهای دانش، موجب شده است علاقه‌مندان توسعه علم، تلاشی عظیم و گاه موفقیت‌آمیز را آغاز کنند. ما رویای سفر شهروند ایرانی با پرتابگر ایرانی به مدار زمین و حتی مشارکت در برنامه‌های فضایی بزرگ بعدی را در سر داریم. اما این اتفاقات نیازمند زمینه‌ای مناسب است. می‌توان با تزریق امکانات و نوعی دوپینگ، در یک حوزه به موفقیت‌های مقطعی دست یافت اما این موفقیت‌ها اگر با همه‌جانبه‌نگری همراه نباشد، در بهترین شرایط تنها در یک بازه زمانی محدود، نتیجه‌بخش است و با تغییر دولت‌ها و افراد، معطل یا تعطیل می‌شوند. ما برای آنکه با خیالی راحت در راه کاوش‌های علمی گام برداریم، باید اقتصادی پویا و فعال داشته باشیم و در کنار آن باید به‌طور جدی به توسعه علوم و ریاضیات، نه‌تنها برای دانش‌آموزان و نوجوانان که عموم مردم اقدام کنیم و ترویج علم را در صدر اولویت‌های خود قرار دهیم. 4 وقتی به جامعه می‌نگریم هنوز راه طولانی (حداقل در بخش ترویج دانش) در پیش داریم. هنوز حجم مباحثاتی که درباره راست یا دروغ‌بودن سفر «آرمسترانگ» به ماه می‌شود، بیش از حجم مطالب درباره این سفر است. هنوز خرافات و شبه‌علم به‌طور وسیعی در جامعه رایج است. راه ما طولانی است، اما اگر ایرانیان رویای حضور در مرزهای دانش، فناوری و... را دارند، مسیر پیش‌رو نه کوتاه است و نه یک‌شبه می‌توان آن را طی کرد. راه طولانی را می‌توان با قدم‌های آرام ولی مطمئن به مقصد رساند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.