|

«نيل آرمسترانگ» پس از سفر به ماه؛ در تهران:

جای شما اونجا کالی بود!

سلیمان فرهادیان

چهارم شهریور 1391، روز درگذشت مردی است که ذهن کودکان سراسر جهان را با رویای فضانوردشدن بارور کرد. «نیل آرمسترانگ» با قدم گذاشتن بر ماه، نام خود را در تاریخ فضانوردی جاودانه ساخت. آرمسترانگ در هنگام فرود در ماه گفته بود «گامی کوچک برای یک انسان و جهشی بزرگ برای بشریت»، گویا خودش هم می‌دانست این تازه آغاز راهی دراز است. برای بازخوانی رویدادهایی که در نهایت به فتح ماه منجر شد، با «سیروس برزو» روزنامه‌نگار پیشکسوت گفت‌وگو کردیم. «سیروس برزو» سال‌ها به کار روزنامه‌نگاری علمی اشتغال داشت و در این حوزه، بیش از همه اخبار تحولات و رویدادهای فضایی را پیگیری می‌کرد. وی سال‌ها سردبیر نشریه «مرزهای بیکران فضا» بود و حدود 20 سال را هم در جمهوری‌های شوروی سابق گذراند، به این ترتیب از نزدیک با بسیاری از فضانوردان آشنا شد و به همین دلیل اطلاعاتی دارد که ما کمتر از زبان دیگران شنیده‌ایم. او این روزها سردبیر ماهنامه «آسمان شب» است و در موزه «انسان و فضا» (که خودش در فرهنگسرای اشراق تهران برپا کرده و بسیاری از یادمان‌های فضایی را در آنجا به نمایش گذاشته)، پذیرای علاقه‌مندان به فضا و فضانوردی است. ‌ برای شروع بحث خوب است به این موضوع بپردازیم که چه شد که آمریکایی‌ها تصمیم گرفتند به ماه سفر کنند؟ سال‌های آغازین عصر فضانوردی سرشار بود از ضربه‌های روانی به آمریکا. سران کاخ‌سفید روز چهارم اکتبر 1957 با بیب... بیب رادیویی از خواب غفلت بیدار شدند که یک ماهواره روسی از مدار زمین پخش می‌کرد. ضربه پرتاب نخستین ماهواره جهان چنان گیج‌کننده بود که در مرحله اول «آیزنهاور» رییس‌جمهور وقت آمریکا، آن را یک بلوف خواند اما به‌زودی همه جهانیان آگاه شدند که روس‌ها ماهواره خود را در مدار زمین قرار داده‌اند. برای آمریکایی‌ها که در پایان جنگ‌جهانی دوم توان موشکی آلمان را چه به‌لحاظ نیروی انسانی و چه به‌لحاظ تجهیزات به تاراج برده بودند، پیشتازی روس‌ها قابل‌قبول نبود. در حالی‌که آمریکا تلاش می‌کرد با پرتاب ماهواره‌ای کوچک، آبرویی برای خود دست‌وپا کند، روس‌ها به دنبال «اسپوتنیک-1»، دومین ماهواره خود را با وزنی در حدود نیم‌تن با یک موجود زنده (سگی به اسم «لایکا») به فضا فرستادند. «خروشچف» رهبر وقت شوروی، با تمسخر ماهواره آمریکایی را توسرخ نامید. نخستین سفینه‌ای که به سوی ماه پرتاب شد، نخستین سفینه‌ای که در ماه فرود آمد، نخستین سفینه‌ای که تصویرهای بخش پنهان ماه را به زمین فرستاد، از برگ‌های برنده دیگری بود که آمریکا را مستاصل کرد. سازمان فضایی آمریکا (ناسا) در سال 1959 و زمانی که هنوز بین مسوولان توافقی برای موشک بالابرنده سفینه نشده بود، از انتخاب هفت خلبان برجسته از میان هزاران خلبان داوطلب خبر داد که باید با ناو تک‌نفره «مرکوری» به فضا سفر می‌کردند، گروه «فون براون» موشک ضعیف اما قابل اطمینان «ردستون» را پیشنهاد می‌کردند، اما طرف مقابل موشک نیرومند اطلس را که هنوز نتوانسته بود ضریب اطمینان لازم را به دست آورد. در حالی‌که رسانه‌های ارتباط جمعی آمریکا هرروز خبر تازه‌ای را منتشر و وعده پرواز فضایی انسان را از قول مسوولان به مردم می‌دادند، ناگهان رادیوي مسکو خبر داد یک سروان نیروی هوایی شوروی به نام «یوری گاگارین» در حال گردش در مدار زمین است. پرتاب «گاگارین» به فضا به‌کلی آمریکایی‌ها را ضربه‌فنی کرد. نطق‌های آتشین و تحقیرآمیز «خروشچف» باعث شد که «کندی» رییس‌جمهور آمریکا در 25می 1961 سفر به ماه را تعهد کند و بگوید: «من معتقدم این ملت باید خود را متعهد سازد که قبل از به پایان رسیدن دهه جاری، هدف عالی فرودآوردن انسان در ماه و بازگرداندن سالم او را جامه عمل بپوشاند. در این مدت هیچ طرحی برای بشریت جالب‌تر و برای اکتشاف پردامنه فضا، از این مهم‌تر نیست و اجرای این طرح نه‌چندان دشوار است و نه پرخرج.» حدود هشت‌سال بعد «نیل آرمسترانگ» با قدم گذاشتن بر سطح ماه، به این تعهد جامه عمل پوشاند. ‌ در ماموریت آپولوها سه نفر به ماه سفر کردند، اما فقط دو نفرشان در ماه فرود آمدند و یک نفرشان در مدار ماه باقی ماند. چرا؟ مگر او هم نمی‌توانست در ماه فرود‌ آید و پیاده‌روی کند؟ طرح‌های مختلفی برای سفر به ماه پیشنهاد شد، براساس نظر کارشناسان یکی از آنها به‌عنوان بهترین روش انتخاب شد که شامل یک ناو سه نفره و یک ناوچه دو نفره بود. ناو سه نفره در مدار زمین، ناوچه دو نفره را از موشک بالابرنده تحویل می‌گرفت. در مدار ماه دو نفر از فضانوردان به داخل ناوچه رفته و در ماه پیاده می‌شدند. نفر سوم باید ناو اصلی را در مدار ماه هدایت می‌کرد تا دو همکارش بازگردند. به این ترتیب او از سفر به سطح ماه محروم بود. ‌ جایی خواندم که «آرمسترانگ» در ماموریت قبلی خود موفق عمل نکرد و مردم و کارشناسان خیلی از او انتقاد می‌کردند. چرا ناسا دوباره مهم‌ترین ماموریتش را به او واگذار کرد؟ من نمی‌دانم شما این مطلب را در کجا خوانده‌اید! اتفاقا قضیه برعکس است. «آرمسترانگ» اولین پرواز فضایی خود را در 16مارس 1966 به عنوان فرمانده «جمینی-8» انجام داد. او و همکارش «دیوید اسکات» توانستند برای نخستین‌بار در جهان، عمل «پهلوگرفتن فضایی» با سفینه دیگر را با موفقیت انجام دهند و ناو خود را به سفینه هدف که «آجنا» نام داشت، متصل کنند. گرچه این کار با مهارت انجام شد، ولی به دلیل نامرتب کارکردن دستگاه پیش‌بری، سفینه آنها با تکان‌های شدید از کنترل خارج شد. وضعیت بسیار خطرناکی پیش آمد، اما «آرمسترانگ» با شهامت، کاردانی و آگاهی‌ای که از طرز کار سامانه‌ها داشت و با حفظ خونسردی، توانست بر مشکلات فایق آمده، سفینه خود را از ناو هدف جدا کند و به سلامت به زمین برگرداند. در هفتم می 1968 نیز «آرمسترانگ» یک‌بار دیگر اعصاب پولادین خود را به نمایش گذاشت. هنگامی که با سفینه آزمایشی فرود در ماه تمرین می‌کرد، در چند صدمتری بالای زمین، از کنترل او خارج شد اما درست چند دقیقه قبل از اینکه سفینه به زمین اصابت کند و متلاشی شود، «آرمسترانگ» با خونسردی خود را به خارج پرت کرد و با چتر سالم به زمین نشست. ‌ زمانی که انسان به ماه رفت، این ماموریت مستقیم از تلویزیون‌های بسیاری از کشورهای جهان پخش شد. آیا شما هم این برنامه را دیده بودید؟ من آن موقع نوجوانی 16ساله بودم و در شهر کوچک سرخس زندگی می‌کردم. تقریبا دو، سه سالی بود که به فضانوردی علاقه‌مند شده بودم و خبرهای فضایی را به‌طور مرتب پیگیر می‌شدم. البته در آن موقع فکر می‌کنم تنها در تهران تلویزیون وجود داشت. در سرخس مردم از طریق رادیو خبرها را می‌شنیدند. ساعت تقریبا نه و نیم شب یکشنبه 29تیر بود که رادیو اعلام کرد «مه‌نشین» در ماه فرود آمد. روز بعد اوایل صبح نخست «آرمسترانگ» و بعد «آلدرین» از سفینه بیرون آمدند و بر ماه قدم گذاشتند. هیجان زیادی حتی در مردم عادی به چشم می‌خورد. من روز دوشنبه به مدرسه نرفتم تا خبرها را پیگیری کنم چون لحظه‌های پرهیجانی برایم بود. ‌ تیم فضانوردان ماه بعدها به قهرمان تبدیل شدند و به هر کشوری که می‌رفتند به‌شدت از آنان استقبال می‌کردند. وقتی به تهران هم آمدند استقبال خوبی از آنها شد. آیا خاطره‌ای از آن روزها دارید؟ بله فضانوردان به ایران هم آمدند. من ورودشان را از طریق رادیو پیگیری می‌کردم. یادم هست هرکدام از آنها یک جمله فارسی یادگرفته بودند مثلا به یاد می‌آورم «آرمسترانگ» گفت: «سلام. جای شما اونجا خالی بود» که البته با لهجه آمریکایی به جای خالی گفت کالی! متاسفانه من در آن موقع امکان آمدن به تهران و ملاقات با آنها را نداشتم. ‌ من شنیده‌ام که آمریکایی‌ها، پیش از فتح نهایی ماه، یک‌بار تا مدار ماه هم رفتند، ولی در سطح ماه پیاده نشدند. چرا؟ مشکل فنی پیش آمده بود یا ماموریت به همین شکل برنامه‌ریزی شده بود؟ سفر به ماه طی چند مرحله انجام شد. مجموعه ناوچه «مه‌نشین» و سفینه «آپولو» و عملیات اتصال و جداسازی این دو قسمت باید قبل از سفر به ماه آزمایش می‌شد. به همین دلیل در مرحله اول ناو «آپولو» و تجهیزات آن در مدار زمین آزمایش شد. در گام بعدی، ناو «آپولو» با سه سرنشین به طرف ماه پرتاب شد و توانست ثابت کند این ناو توانایی رساندن «مه‌نوردان» به مدار ماه و بازگرداندن سالم آنها به زمین را دارد. قدم‌های بعدی آزمایش ناوچه «مه‌نشین» و ناو «آپولو» و بررسی چگونگی عملیات اتصال و جابه‌جایی فضانوردان و سپس جداسازی دو سفینه از هم بود که یک‌بار توسط فضانوردان «آپولو-9» در مدار زمین و یک‌بار توسط سرنشینان «آپولو-10» در مدار ماه انجام شد و از آنجایی که کارشناسان به هر دو این عملیات نمره مثبت دادند، فرمان سفر به ماه توسط مه‌نوردان «آپولو-11» صادر شد. ‌ وقتی فضاپیما به ماه رسید، «آرمسترانگ» اول پیاده شد، بعد «آلدرین». «آرمسترانگ» به‌دلیل چند لحظه زودتر پیاده‌شدن در سطح ماه کلی معروف شد. اینکه چه کسی اول پیاده شود و چه کسی دوم، برنامه‌ریزی شده بود یا آنکه این موضوع اتفاقی بود و ممکن بود که «آلدرین» زودتر پیاده شود؟ تمام برنامه سفر به‌طور دقیق برنامه‌ریزی شده بود. اما اینکه چرا «آرمسترانگ» اولین گام را بر ماه گذاشت شاید به این دلیل باشد که برخلاف دو فضانورد دیگر «آپولو-11» او غیرنظامی محسوب می‌شد و آمریکایی‌ها می‌خواستند نشان دهند برخلاف روس‌ها که نخستین فضانوردشان یک نظامی بود، اولین سفیر انسان به ماه، یک غیرنظامی است. ‌ تصویر بسیار مشهوری است که فضانوردی را هنگام پیاده‌شدن در ماه نشان می‌دهد. همه رسانه‌ها این فرد را عنوان «نیل آرمسترانگ» معرفی کردند که اولین نفری است که بر سطح ماه قدم گذاشت، اما شما نظر دیگری داشتید. اگر امکان دارد کمی هم درباره این عکس توضیح دهيد. اگر به اسناد و مدارک همچنین عکس‌های تمرینی «آپولو-11» نگاهی بیندازید، خواهید دید که دوربین عکاسی، در جریان سفر «آپولو» روی لباس «آرمسترانگ» نصب شده است. همچنین اگر شما به بایگانی‌های عکس ناسا مراجعه کنید متوجه خواهید شد که عکس‌های معروف در سطح ماه به «آلدرین» تعلق دارد و نه «آرمسترانگ». متاسفانه نه فقط در مطبوعات داخلی، حتی برخی کتاب و نشریلات خارجی هم دچار این اشتباه شده‌اند و عکس‌های «آلدرین» را به‌عنوان تصویرهای «آرمسترانگ» معرفی می‌کنند. ‌ وقتی «آرمسترانگ» به ماه رسید، گفت «گامی کوچک برای یک انسان و جهشی بزرگ برای بشریت». آیا واقعا پس از این سفر، جهشی در زندگی بشر روی داد یا آنکه «آرمسترانگ» هم کمی زیاده‌روی کرده است؟ واقعیت امر را بخواهید برنامه «آپولو» در عین اینکه قدم مهمی در توسعه صنعت فضانوردی بود، اما آنگونه که «آرمسترانگ» مدعی شد باعث و بانی جهشی در زندگی بشر نبود. به هر حال هرکدام از فعالیت‌های انسان برای شناخت جهان هستی و رمزهای خلقت، گام مهمی به‌شمار می‌روند. به نظر من کاوشگرهایی همچون «وویجر» یا تلسکوپ «هابل» گام‌هایی مهم‌تر در توسعه دانش بشر برداشتند. ‌ با توجه به اینکه تا پیش از سفر «آرمسترانگ» به ماه، روس‌ها در بسیاری از جنبه‌های فضانوردی رکورددار بودند، چرا در این مسابقه بزرگ و اصلی، به رقیب دیرینه‌شان و در ظاهر ضعیفشان باختند؟ به‌طور خلاصه باید ریشه این شکست را در حسادت و خودخواهی برخی افراد همچنین تشتت در مدیریت دستگاه فضایی شوروی دانست. بعد از مرگ «سرگئی کارالیف»، سرمهندس طراح و در حقیقت صاحب مکتب فضانوردی شوروی، چنددستگی‌هایی پیش آمد که باعث تصمیم‌گیری‌های غیرمعقولانه، عجولانه و فاقد برنامه‌ریزی‌های درست در نهایت به شکست روس‌ها در سفر به ماه منجر شد. ‌ روس‌ها مسابقه سفر به ماه را به آمریکایی‌ها باختند، اما هیچ‌گاه به ماه نرفتند تا بخشی از غرور جریحه‌دار شده خود را ترمیم کنند. آنها اول نشدند، ولی حتی تلاش هم نکردند که دوم شوند. چرا؟ می‌گویند زمانی که برای نخستین سفر انسان به مدار زمین، از بین «گاگارین» و «تیتف»، «گاگارین» را انتخاب کردند، «تیتف» ناراحت جلسه را ترک کرد. یک نفر از فضانوردان به او گفت چرا ناراحتی نفر دوم تو هستی. «تیتف» از او پرسید چه کسی برای نخستین‌بار به آمریکا سفر کرد. همکارش جواب داد «کریستف کلمب». بعد «تیتف» سوال کرد دومین نفر چه کسی بود و همکارش نتوانست پاسخ دهد! در آن روزگار و در آن مسابقه دونفره، نفر دوم شدن، ارزشی نداشت. گرچه شوروی میلیاردها روبل هزینه موشک بالابرنده کرده بود ولی هیچ‌کدام از پرتاب‌های این موشک موفق نبود، یعنی از نظر فنی توانایی لازم را نداشت. روس‌ها همزمان با تلاش برای فرستادن انسان به ماه، در زمینه کاوشگرهای بدون سرنشین و آوردن خاک ماه توسط آنها فعالیت می‌کردند و موفق شدند با فرستادن «لونا-16» این کار را انجام دهند، به همین دلیل خیلی راحت آبروداری کردند و در آن زمان ظاهرا نشان دادند که اصلا به فکر فرستادن انسان به ماه نبوده‌اند! ‌ تاکنون چند سفر سرنشین‌دار به مقصد ماه انجام شده است و در این ماموریت‌ها در مجموع چند نفر به ماه رفتند؟ «آپولو»های 11 تا 17ماموریت داشتند به ماه سفر کنند و ناوچه‌های «مه‌نشین» این «آپولو»ها در محل‌های مختلفی بنشینند و نمونه خاک و سنگ ماه را بیاورند و فضانوردان هم با گذاشتن دستگاه‌های مختلف، آزمایش‌هایی را انجام دهند. در این بین، تنها «آپولو-13» به دلیل نقص فنی از عهده ماموریت برنیامد ولی 12انسان توسط شش سفینه دیگر، بر ماه گام نهادند. ‌ برخی‌ها معتقدند که آمریکایی‌ها به ماه نرفتند و همه این خبرها حقه‌ای بود که در استودیوهای فیلمبرداری سوار کردند. این ادعا چه اندازه صحت دارد؟ این مطلب توسط افرادی مطرح می‌شود که دانش کافی از فناوری فضایی ندارند و پاسخ آنها توسط افراد مختلف داده شده است. به‌طور مثال فضانورد روس «گرچکو» که خودش هم طراح ناوهای کیهانی است و هم جزو فضانوردانی بود که در شوروی برای سفر به ماه تمرین می‌کرد، عقیده دارد که این حرف‌ها کاملا بی‌اساس است. او در مصاحبه‌ای که با وی داشتم در این‌باره گفت: «این موضوع برای ما جنبه حیثیتی داشت. ما لحظه به‌لحظه و با تمامی امکانات فنی خودمان، عملیات مربوط به آپولو-11 و سفینه‌های بعدی را ردیابی می‌کردیم و اگر کوچک‌ترین کلکی در کار آنها بود، آماده بودیم تا آمریکایی‌ها را رسوا کنیم. اصلا امکان سازش وجود نداشت. آمریکایی‌ها در مسابقه سفر به ماه برنده شدند و ما هم پذیرفتیم.» وی در مورد مسایلی مثل ناکافی‌بودن امکانات در آن زمان برای سفر به ماه، یا بعضی حالت‌های غیرطبیعی سایه‌ها، تکان خوردن پرچم و ... (که مدعیان دروغی بودن سفر آمریکایی‌ها به ماه بیان می‌کنند)، می‌گوید: «اولا برای تمامی این موارد جواب‌های قانع‌کننده‌ای وجود دارد. در ثانی وقتی که ما همان‌طور که گفتم، لحظه‌به‌لحظه عملیات آنها را از طریق دستگاه‌های خودمان ردیابی کرده‌ایم و برای ما صحت این پروازها به اثبات رسیده، دیگر دلیلی ندارد وقتمان را صرف بررسی چنین فرضیه‌هایی کنیم.» ‌ واکنش روس‌ها به سفر آمریکایی‌ها چه بود؟ مهم‌ترین دستاورد روس‌ها پس از سفر آمریکایی‌ها به ماه چه بود؟ روس‌ها همان‌طور که گفتم طوری با قضیه برخورد کردند که انگار اصلا برای سفر انسان به ماه برنامه‌ای نداشته‌اند. در کنار این قضیه، با انجام برخی عملیات جنجالی مثل پرتاب سه‌سفینه سرنشین‌دار طی سه روز و فرستادن هفت‌فضانورد به مدار زمین، تلاش کردند تا حدودی خبرهای موفقیت‌آمیز «آپولو» را کمرنگ کنند که البته در اکثر این موارد هم ناموفق بودند. به‌طور مثال همین سه‌پرتاب متوالی سرانجام مثبتی نداشت و فضانوردان در انجام برنامه پرهیاهوی اتصال دو ناو در حالی‌که ناو سوم گزارش مستقیم این اتصال را به زمین می‌فرستد، ناموفق بودند. بعدها نیز ایستگاه فضایی «سالیوت-1» را فرستادند که گرچه فضانوردانش رکورد اقامت فضایی را شکستند، اما در زمان برگشت به زمین به دلیل یک نقص فنی ناو سایوز کشته شدند و به این ترتیب نه‌تنها موفقیت ناو «آپولو» کمرنگ نشد بلکه با این شکست ضربه‌ای حیثیتی هم بر دستگاه فضایی شوروی وارد آمد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.