|

گفت‌و‌گو با هرمز همایون‌پور به بهانه انتشار زندگینامه هیتلر، اثر یوآخیم فست

دن‌کیشوت مونیخی

علی سالم : زندگینامه دوجلدی هیتلر (کتاب اول: جوانی و فتح قدرت، و کتاب دوم: پیشوا) اثر یواخیم فست، مورخ آلمانی اولین‌بار در اواسط دهه70 میلادی چاپ شد. این کتاب اولین زندگینامه‌ای بود که توسط یک محقق برجسته آلمانی به جزییات و وقایع زندگی هیتلر می‌پرداخت و در زمانی که مردان و زنان زیادی زندگی در دوره هیتلر و جنگ و پیامدهای بعدی آن را مستقیم درک کرده بودند، به کتابی مرجع و پرفروش تبدیل شد. نژادپرستی،‌ ناسیونالیسم افراطی، نسل‌کشی یهودیان و سرکوب روشنفکران از مشخص‌ترین ویژگی‌های دوران هیتلر است. ورود هیتلر به عالم سیاست از عضویت در حزب کارگران سوسیالیست ملی آلمان و قدرت‌گرفتن این حزب با شعارهای ضدسرمایه‌داری آغاز شد. اما رشد این نظام التقاطی عملا با استفاده از سرمایه‌های کلان انحصاری و نظامی سرعت گرفت و ‌موجب جنگ جهانی دوم و وقایع پس از آن شد. پیروزی فاشیست‌ها در آلمان پس از شکست جنبش کارگری آلمان اتفاق افتاد و پس از هیتلر حزب کمونیست آلمان و سندیکاهای کارگری، یکی پس از دیگری سرکوب شدند. نظام سیاسی حاصل از ترکیب نژادپرستی و امپریالیسم اروپایی در ایتالیای دوران فاشیسم هم نمایان بود. رشد این نوع سیاست‌ها در دوران بحران‌ها‌ی اقتصادی و «ریاضت اقتصادی» همان‌قدر که بخت را برای به‌قدرت‌رسیدن سیاست‌های کارگری و چپگرا رشد می‌دهد برای احزاب راست‌گرا با سیاست‌های نژادپرستانه هم افزایش می‌دهد. با فروکش‌کردن پدیده فاشیسم پس از جنگ جهانی دوم این مفهوم در ادبیات سیاسی همچنان باقی ماند و به نوع گسترده‌تری از تفکر در حوزه فلسفه سیاسی اطلاق شد. هرگاه در کشوری اقلیتی با زور اسلحه و ایدئولوژی عوام‌فریبانه نژادپرستی به اعمال دیکتاتوری به اکثریت جامعه بپردازد، در زمره نظام‌های فاشیستی قرار می‌گیرد. به بهانه انتشار کتاب هیتلر ترجمه زنده‌یاد مهدی سمسار که توسط نشر زاوش منتشر شده است با دکتر هرمز همایون‌پور به گفت‌وگو نشستیم. همایون‌پور مدیر فصلنامه «نقد و بررسي كتاب تهران» و مترجم قدیمی آثاری همچون «حيات پرفرازونشيب آدولف هيتلر»، اثر ویلیام شایرر و «مقدمات سياست» اثر استيون تانسي است. تاکنون زندگینامه‌های مختلفی درباره هیتلر منتشر شده است. اهمیت کتاب یواخیم فست در چیست؟ ضمن اینکه شما با مترجم این کتاب نیز آشنا بوده‌اید و ممکن است در جریان روند ترجمه آن باشید. من هنوز کتاب یواخیم فست را ندیده‌ام اما دکتر مهدی سمسار مترجم توانای کتاب را می‌شناختم و به ایشان ارادت داشتم. به گمانم، آخرین کتاب او که در زمان حیاتش منتشر شد و آن را دید، همان کتاب معروف درباره لنین بود که در مجموعه مطالعات اجتماعی نشر فرزان منتشر کردیم. در واقع، نوعی «تریلوژی» بود؛ یکی درباره کرنسکی، یکی درباره استالین و یکی هم درباره لنین. از همه جامع‌تر و بهتر ترجمه‌شده، به نظرم همان لنین دکتر سمسار بود. سال‌ها پیش خوانده بودم که یکی از بهترین تالیف‌ها درباره هیتلر و رایش‌سوم به زبان آلمانی همین کتاب یواخیم فست است که در 1973 انتشار یافت. تا آن زمان، بهترین آثار را درباره هیتلر و رایش‌سوم به زبان انگلیسی کتاب‌های ویلیام شایرر می‌دانستند که به گمانم، هنوز هم می‌دانند. شایرر (1993-1904) روزنامه‌نگار و مورخ برجسته‌ آمریکایی بود که در سال‌های قدرت‌یابی هیتلر و مدتی پس از سقوط او در آلمان خبرنگار بود. کتاب اصلی او درباره آلمان نازی همانی است که به نام «ظهور و سقوط رایش‌سوم» در 1959 نوشت و مرحوم کاوه دهگان به فارسی شیوایی ترجمه کرد و خیلی شهرت یافت و به چندین چاپ رسید. دیگری هم به زندگی پرماجرای شخصی هیتلر اختصاص داشت که بنده ترجمه کردم (1373، شرکت انتشارات علمی فرهنگی و چاپ دوم به نام «حیات پرفرازونشیب هیتلر» در 1389، در انتشارات کتاب روشن، قبل از لغو پروانه انتشار آن موسسه تازه‌پا!) باری، اکنون خوشحالم هرچند دکتر سمسار 9 سالی است که از میان ما رفته است حاصل زحمت سنگین او (در بیش از هزار صفحه) بالاخره به نظر علاقه‌مندان می‌رسد. یادش گرامی باد. قدرت‌گرفتن هیتلر و پدیده نازیسم در میانه قرن بیستم و جنگ خونبار جهانی دوم را بسیاری از تحلیلگران نتیجه تحقیر احساسات ملی‌گرایانه آلمانی‌ها در جنگ جهانی اول می‌دانند. آیا می‌توان به عاملی اصلی برای رشد و اقبال به هیتلر در سال‌های پس از جنگ جهانی اول اشاره کرد؟ رشد نازیسم و اقبال به آن در سال‌های پس از جنگ جهانی اول طبعا علت‌های مختلف داشت. همان‌طور که نوشتید یکی از آنها وجه روانی موضوع بود که بسیار هم نیرومند بود. متفقین پس از پیروزی بر آلمانی‌های شکست‌خورده در جنگ اول، بسیار تحمیل کردند و هیتلر از همان ابتدا اعلام کرد آلمان باید از شکست خفت‌بار 1918 سرراست کند و قرارداد تحمیلی ورسای و بدهی‌های هنگفت ناشی از آن را به سبد خاکروبه بریزد. او می‌گفت: «آلمان به‌مجردی که دوباره نیروهای بزرگ دریایی و ارتشی داشته باشد، آقای کره زمین خواهد شد!» با این حال دلیل اصلی برآمدن هیتلر و حزب نازی شاید آشفتگی جمهوری وایمار و بحران اقتصادی کمرشکن اوایل و میانه‌های دهه 1920 در آلمان بود که زمینه را برای فرد و دولتی «آمرانه» آماده کرده بود. آیا می‌توان به ارتباط عروج نازیسم با بحران‌های اقتصاد جهانی آن زمان اشاره کرد؛ پدیده‌ای که در بحران اخیر نیز در قالب به قدرت رسیدن دولت‌های دست‌راستی مشاهده می‌کنیم؟ بله، بحران‌های سخت اقتصادی معمولا راه را برای افراطیون - چه راستی و چه چپی- هموار می‌کند. باید دید که از چنان شرایطی چه دسته و گروهی بهتر می‌تواند بهره‌برداری کند و علاوه بر مردم معمولی، نظر سرمایه‌داران بزرگ و صاحبان صنعت و نیز نظامیان ارشد را به سوی خود بکشد. این قالب کلی است. روشن است که استثناهایی هم ممکن است اتفاق بیفتد. اما به هر صورت ارتباط مستقیمی بین بحران اقتصادی اخیر کشورهای غربی با به قدرت‌رسیدن دست‌راستی‌ها نمی‌بینم. در اوج بحران در آمریکا، حزب جمهوریخواه بوش شکست خورد و اوباما بر سر کار آمد که با مقیاس‌های آمریکایی دست‌راستی محسوب نمی‌شود. در فرانسه هم اولاند و سوسیالیست‌ها با اکثریت قاطع انتخابات را بردند. در انگلیس هم که مردم پس از سه‌دوره از حزب کارگر و چهره‌های آن و درگیرکردن مملکت در جنگ عراق خسته شده بودند، به دیوید کامرون و حزب محافظه‌کار رای دادند. طبق نظرسنجی‌ها احتمال بازگشت حزب کارگر در انتخابات 2015 خیلی بیشتر است. بحران اقتصادی انگلستان ظاهرا تا آن سال عمیق‌تر خواهد شد. با اینکه اکثریت روشنفکران منتقد در دوره هیتلر مجبور به مهاجرت و تبعید شدند، اما در عین حال فیلسوفانی چون هایدگر و دیگران همیشه متهم به همدستی با این نظام بوده‌اند. یا برخی حتی پدیده قدرت‌گرفتن هیتلر و سیاست‌های حزب نازی را استفاده تئوریک از نظریات فیلسوفان می‌دانند. فارغ از نگاه اخلاقی به سیاست‌های فاشیستی چگونه می‌توان این ارتباط را توضیح داد؟ در مورد ارتباط فاشیسم با نظریات فلسفه سیاسی، گفته‌اید که فیلسوفانی چون هایدگر «متهم به» دفاع از فاشیسم بوده‌اند. اگر فاشیسم را، اعم از تجربه ایتالیا و دوران موسیلینی، به‌عنوان هر رژیم استبدادی متمرکزی تعریف کنیم که از شعارهای ملی‌گرایانه و تعصبات نژادی و آیینی پیروی می‌کند و با سرکوب مخالفان و برقراری سانسور و تحمیل نظام صنفی و صنعتی و مالی خاص حکمفرمایی می‌کند، درست است، رایش‌سوم نیز نظامی فاشیستی بود. اما چرا هایدگر را «متهم به» دفاع از فاشیسم می‌دانید؟ نخیر. او «مجرم» بود نه متهم! هایدگر عضو حزب نازی، رییس یکی از دانشگاه‌های معتبر آن کشور و به معنایی از نظریه‌پردازان آن نظام بود. پس چرا متهم؟! صرف‌نظر از داوری ارزشی و اخلاقی، قطعی است که هایدگر از توجیه‌گران آن نظام بود. همچنان که پیروان آگاه و ناآگاه او نیز در کشورهای دیگر عامل تحکیم نظام‌های فاشیستی بوده‌اند و هستند. البته در مورد فیلسوف بلندپایه‌ای چون هایدگر باید به این نکته توجه داشت که او در مسیر و به موازات تفکر فلسفی خود - که در فلسفه سیاست سده‌های گذشته آلمان و از جمله آموزه‌های هگل ریشه داشت - معتقد به «دولت ملی» بود، قدرت این دولت را نامحدود می‌دانست و به‌خاطر پیشرفت تاریخی جامعه و مملکت، اولین وظیفه افراد را متابعت بی‌چون‌وچرا از آن دولت می‌شمرد. (برخلاف لیبرالیسم که بر حقوق فردی تاکید دارد و قدرت دولت را به حفظ نظم و اجرای عدالت معدود می‌داند.) منظورم این است که حساب هایدگر احیانا با برخی از مدعیان پیروی از او در کشورهای عقب‌مانده و جهان‌سومی که احتمالا بیشتر به‌دنبال نزدیک‌شدن به محافل قدرت و سوءاستفاده هستند، یکی گرفته نشود. او فیلسوفی بود که در جهت مشرب سیاسی‌اش مجذوب «دولت مقتدر ملی» هیتلر در شرایط بحرانی آلمان شده بود، نه اینکه شخصا به‌دنبال کسب قدرت و سوءاستفاده شخصی باشد، بله، پاکان را با خود قیاس نگیریم!
* تیتر گفت‌وگو برگرفته از یکی از نخستین زندگینامه‌های منتشر‌شده درباره هیتلر در سال 1933 است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.