|

مروری بر روابط تهران و آنکارا

تنش موقت، دوستی ماندگار

شاشانگ جوشي . ترجمه:فرنگيس بيات

به نظر می‌رسد، بحث درباره سیاست خارجی ترکیه با شعار «به صفر رساندن مشکلات با همسایگان» جز مشتی حرف تکراری و کلیشه چیز دیگری نباشد و در هیچ موردی به اندازه رابطه ترکیه- ایران نادرست نیست. روابط دو کشور در طول سه‌سال گذشته تقریبا در جنبه‌های مختلف با هم ناهمساز بوده و بن‌بست جنگ داخلی سوریه نیز اوج این ناهمسازی است. دو کشور برای گسترش نفوذ خود در منطقه با هم رقابت می‌کنند: در عراق، ترکیه از گروهی حمایت می‌کرد که انتخابات 2010 را واگذار کردند و همین امروز جزو نیروهای فراری سیاسی هستند. درمقابل، حمایت ایران از نوری المالکی و دولت اوست که موقعیت سیاسی باثباتی پیدا کرده است. در فلسطین، ترکیه روابط خود با حماس را تقویت و از رییس آن «خالد مشعل» برای سفر به آنکارا دعوت کرده است. ایران در مقابل در غزه از نیروهای جهادی حمایت سیاسی دارد. حتی پیش از بروز این خط‌کشی‌های منطقه‌ای تعهد سازمانی ترکیه به ناتو و سپر دفاع موشکی به‌طور خاصی روابط دوکشور را پرتنش کرده بود. با وجودی که ترکیه موضع‌گیری شدیدی علیه «تهدید نامیده‌شدن» ایران از سوی ناتو اتخاذ کرده بود، اما در سند امنیتی منتشر‌شده سال 2005 ترکیه معروف به کتاب قرمز، برنامه اتمی و موشکی ایران به‌عنوان اولین دغدغه امنیتی تعریف شده بود. با این حال موضع آنکارا درقبال تحریم‌های مصوب علیه ایران گاه مبهم و گاه متناقض است و این درحالی است که دو کشور همکاری‌های پرسودی در زمینه انرژی و تجارت دوجانبه دارند. آمریکا بارها ترکیه را از دایره تحریم‌کنندگان نفتی ایران، معاف کرده و این کشور همچنان از وارد‌کنندگان نفت ایران است. ایران تامین‌کننده نیمی از نفت موردنیاز صنایع ترکیه است و شیوه پرداخت ترکیه به طلا، در دور جدید تحریم‌ها علیه ایران تا حدودی محدود شده است. ترکیه در جریان پرونده اتمی ایران نیز در کنار برزیل تلاش‌هایی را برای حل بحران انجام داد و در جریان این تلاش‌ها همواره بر حق ایران برای غنی‌سازی تاکید کرده است و بارها تکرار کرده است که تلاش برای «منزوی‌کردن ایران» کاری از پیش نخواهد برد. مقامات ترکیه در اظهارنظرات مختلف ثبت‌شده‌ای در محافل خصوصی تاکید کرده‌اند که «بیطرفی» ترکیه و سطح بالای ارتباط و دسترسی‌ها میان تهران و آنکارا می‌تواند نقش «راهرو پشتی» مذاکرات را برای پرونده اتمی بازی کند. به دلایل مختلف می‌توان ادعا کرد که تنش‌ها میان آنکارا و تهران دوره‌ای و به فوریت قابل حل‌ورفع هستند. یکی از گره‌هایی که فقط برای مدت محدودی توانست روی روابط دوجانبه این دو کشور تاثیر منفی بگذارد، جنگ داخلی سوریه است. حمایت تهران از دمشق و تسلیح نیروهای شورشی توسط آنکارا و نیروهایی که در اتحاد با کشورهای حاشیه خلیج‌فارس هستند و از سوی دیگر پشتیبانی ترکیه از نیروهای سنی شورشی باعث شده است تا طول موج سیاسی دو کشور تا حدودی با هم تداخل و دو کشور در جنگی نیابتی از دو طرف مختلف حمایت کنند. درواقع مدل سوریه به عراق شبیه است، جایی که ایران از اتحاد شیعیان و نیروهای سیاسی دارای همدلی با شیعیان و درمقابل ترکیه از نیروهای نزدیک به سنی‌ها حمایت کرد. درگیرشدن ترکیه در سوریه پیامدهای ناخواسته‌ای را به‌وجود آورد. ترس آنکارا از شورش کردها باعث شد تا نخست‌وزیر این کشور به توافق تاریخی با «پ‌ک‌ک» برسد. اما چند فاکتور مختلف مثل سیل مهاجرت سوری‌ها به ترکیه، تظاهرات مردمی در شهرهای مختلف ترکیه علیه اردوغان و بمب‌گذاری‌های مختلف در شهرهای جنوبی ترکیه، در مجموع باعث شد که موضع اردوغان تضعیف شود. در ژانویه، چانه‌زنی‌های قطر و ترکیه باعث شده بود تا 48 ایرانی گروگان‌گرفته‌شده در سوریه درمقابل دوهزار زندانی شورشی آزاد شوند؛ به‌علاوه تلاش ایران برای آزادی خلبان‌های ربوده‌شده ترکیه در لبنان بسیار موردتوجه دولت ترکیه قرار گرفت. به‌موازات اینکه دمشق مواضع نظامی خود را در محور حمص - دمشق در مقابل شورشی‌ها محکم می‌کند، ترکیه سیاست عمل‌گرایانه‌تری اتخاذ می‌کند و در عین پشتیبانی شورشی‌ها، مترصد گردش یا اعمال نوعی چرخش در سیاست‌هایش نیز هست. شاید وضعیت امروز مقدمه ذوب‌شدن یخ روابط اخیر تهران- آنکارا باشد. اما باید دید که کودتا علیه دولت «محمد مرسی» در مصر، باعث خواهد شد تا تهران و آنکارا در یک جبهه و در مقابل بازگشت حاکمان نظامی مورد حمایت غرب در کنار هم بایستند. به‌هرحال برای دو کشور بازگشت نخبگان «مبارکی» خوشایند نیست، اما برای تهران مطمئنا نامطلوب‌تر خواهد بود. با این‌حال موضع مشترک درقبال اتفاق‌های مصر می‌تواند اتحاد موقتی را میان تهران- آنکارا شکل دهد، اما مطمئنا چندان تعیین‌کننده نخواهد بود. در آینده روابط میان تهران- آنکارا انتخاب حسن روحانی بسیار مهم و قابل‌توجه است؛ حضور وزیر خارجه ترکیه «احمد داووداوغلو» در مراسم تحلیف از نشانه‌های نزدیکی میان دو کشور است. اما نباید فراموش کرد که وزیرخارجه ترکیه در مورد نقش ایران در سوریه تاکید کرده بود: «ایران نقش مستقیمی بعد از ورود حزب‌الله لبنان به صحنه نبرد سوریه پیدا کرده و اگر ایران بر سیاست‌های سابق پافشاری کند، دوره آقای روحانی، دوره دیگری از دلسردی جدید در منطقه خواهد بود.»
رویکرد ترکیه به اروپا و آمریکا و در مجموع به غربی‌ها نزدیک است: بی‌اعتمادی طولانی به انگیزه‌های ایران درمقابل آن علاقه‌مندی سیاسی قرار دارد که نمی‌خواهد موضع روحانی تضعیف شود و این زمینه را برای روابط نزدیک‌تر میان دو کشور باز نگه می‌دارد. اما همچنان چندین تصویر مبهم درباره احتمال حل یا هرم حل مسایل کلیدی مثل مناقشه اتمی، سوریه و نقش دو کشور وجود دارد که باید به‌سرعت حل‌وفصل شوند. در آینده‌ای قابل‌پیش‌بینی و کوتاه روابط ترکیه و ایران احتمالا درگیر و گروگان مسایل بن‌بست‌واری خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.