|

وحید موساییان، کارگردان فیلم «فرزند چهارم»:

باید تصویر مستندی در فیلم من ثبت شود

سودابه آذر . عكس: میلاد پیامی، شرق

باید تصویر مستندی در فیلم من ثبت شود
«وحید موساییان» متولد 1348 خرم‌آباد است. او فارغ‌التحصیل تئاتر از دانشکده هنر و معماری است و فیلمسازی را از سال 1365 در سینمای جوان خرم آبادآغاز کرد. او پس از ساخت فیلم‌های مستند و کوتاه، ساخت فیلم بلند سینمایی را از سال 1380 و فیلم «آرزوهای زمین» آغاز کرد. «خاموشی دریا»، «تنهایی باد»؛ «خانه روشن»، «گوشواره»، «سرزمین گمشده»، «گلچهره» از دیگر آثار سینمایی او است. موساییان در تازه‌ترین تجربه سینمایی خود به سراغ ساخت فیلمی مستند-داستانی رفته است. فیلمی که به لحاظ موقعیت جغرافیایی تجربه متفاوتی در سینمای ایران محسوب می‌شود. «فرزند چهارم» در سومالی فیلمبرداری شده است و به گفته کارگردانش تجربه سال‌ها فعالیت او در ساخت فیلم مستند به کمکش آمده تا شرایط سخت و غیرقابل پیش‌بینی کار در این کشور را پشت سر بگذارد. «فرزند چهارم» که هم‌اکنون روی پرده سینما‌هاست . از جمله پروژه‌های فاخر سینمای ایران محسوب می‌شود عنوانی که وقتی توسط ارگان سفارش‌دهنده فیلم یعنی بنیاد سینمایی فارابی مطرح شد توقعات را از این فیلم بالا برد، از طرف دیگر موساییان معتقد است این عنوان در تجربه‌های پیشین سینمای ایران به‌درستی استفاده نشده است و مضمون این فیلم سینمایی می‌تواند عنوان سینمای فاخر را به‌همراه داشته باشد. آقای موساییان ظاهرا قرار بود «فرزند چهارم» یک فیلم مستند باشد. تبدیل یک فیلم مستند به فیلمی داستانی چطور اتفاق افتاد؟ ابتدا سفارش ساخت یک فیلم مستند در سومالی به من شد. وقتی برای بازبینی لوکیشن به سومالی رفتم، شرایطی را از زندگی مردم در آنجا دیدم که تا هفته‌های بعد نمی‌توانستم زندگی عادی داشته باشم. فکر کردم اگر این فیلم مستند تبدیل به یک فیلم سینمایی شود شاید اتفاق بهتری بیفتد و فکر کردم این قابلیت را دارد. از این نظر که ساخت فیلمی در رابطه با زندگی مردم سومالی هم کمی غیرمتعارف‌تر است و هم اینکه در سینمای ایران فیلمی با این مشخصات ساخته نشده است. همین موضوع برای من چالشی ایجاد کرد که آیا کسی حاضر می‌شود در کشور سومالی من را همراهی کند. خاطرم هست به یکی از بازیگران معروف سینمای ایران برای بازی در این فیلم پیشنهاد دادم و وقتی از او شنیدم که گفت: «کی حاضر می‌شه تا اونجا بیاد» کمی دلسرد شدم. می‌توانستم آنها را درک کنم و به آنها حق می‌دادم. اما به مرور آدم‌هایی در این کار کنار من قرار گرفتند که فکر کردم می‌توانم مسیرم را ادامه دهم. حتی به این موضوع هم فکر کردم که عده‌ای شاید این انتقاد را از من بکنند که با توجه به مشکلات عدیده کشور خودمان چرا درباره کشور دیگری فیلم می‌سازی؟ اما با خودم فکر کردم مشکلات در هرجای دنیا برای مردم آن کشور تعاریف متعددی دارد و من می‌خواهم این مشکلات را گسترده‌تر کنم. خوشبختانه با تمام مشکلات این اتفاق افتاد و فیلم ساخته شد. فکر می‌کنید طرحی که شما برای فیلم در نظر گرفتید ظرفیت تبدیل به یک قصه جذاب و پرکشش را برای یک فیلم داستانی داشت؟ بله من فکر می‌کنم این جذابیت وجود داشت. در این داستان موقعیت‌ها تغییر می‌کند. شخصیت‌های مظفر، رویا و ابراهیم آنقدر کم‌کم شکل گرفتند که این جذابیت را در وهله اول به‌عنوان فیلمنامه‌نویس و کارگردان برای من ایجاد کرد. مظفر شخصیتی است که کارخانه تولید کفشی دارد و بعد از ورشکستگی تصمیم می‌گیرد کفش‌هایش را به سومالی ببرد. تصور عموم این است که در یک کشور قحطی‌زده حتما باید موادغذایی به مردم آنجا رساند. اما مظفر تصمیم می‌گیرد کفش‌هایش را ببخشد. متاسفم که بسیاری از منتقدان به این نماد‌شناسی در فیلم دقت نکردند. کفش برای من نماد حرکت به سمت جلو بود به علاوه اینکه صنعت تولید کفش در ایران نابود شده بود و مظفر این عصیان درونی را با خودش داشت که کفش‌هایش را ببخشد اما مارک تولیدی‌اش را حذف نکند. یا بازیگر سینمایی که تصمیم می‌گیرد همه چیز را کنار بگذارد و از کودکان کار عکاسی کند و حتی ابراهیم که برای کمک به مردم سومالی در آن شرایط سخت به‌سر می‌برد. متاسفانه آنقدر به حواشی فیلم پرداخته شده که کمتر کسی متوجه مفهوم اصلی فیلم شده است. تمام تلاشم را کردم که نماد و نشانه‌هایی در فیلم بیاورم. من به دنبال ساخت فیلمی فرامتنی بودم. من از سینمای مستند و کوتاه به سمت سینمای بلند آمدم و وقتی فیلم بلند می‌سازم نمی‌خواهم که فقط قاب‌بندی درستی در تصاویرم دیده شود. در فیلم «فرزند چهارم» بازیگران توانمندی مقابل دوربین من هستند اما من آنها را در موقعیتی قرار دادم که بیننده دیگر مهدی هاشمی، حامد بهداد یا مهتاب کرامتی را نمی‌بیند و جذب داستان فیلم و شخصیت‌ها می‌شود. اما بسیاری معتقدند مفهوم اصلی قصه به خوبی پرداخت نشده است و فیلم دچار کاستی‌هایی است. شاید این فیلم می‌توانست به جای یک فیلم داستانی یک فیلم مستند قابل قبول باشد. تجربه تمام سال‌های مستند‌سازی من به کمکم آمد. همه عوامل زحمت کشیدند تا در آن شرایط سخت فیلمی قابل قبول ساخته شود. من، مدیر فیلمبرداری، طراح صحنه، صدابردار و... سعی کردیم اتفاقی را بسازیم تا بازیگری مثل مهدی هاشمی را آزاد بگذاریم و به او بگوییم برو و قابلمه غذا را روی زمین بریز و بیننده فکر می‌کند این اتفاقات واقعی است. در صورتی که شما نمی‌توانید به لحاظ امنیتی وارد چنین اردوگاهی شوید. من تمام این صحنه را بازسازی کردم اما به نوعی که عناصر واقع‌گرایی در فیلم به خوبی نشان‌داده شود. فیلمسازان بسیاری در سینمای ایران و دنیا چنین آثاری خلق کرده‌اند. به نظر من نمی‌شود مرز‌بندی خاصی را بین سینمای مستند و داستانی قایل شد. در بسیاری از فیلم‌های موفق دنیا این تلفیق انجام شده است. من دنبال این بودم که بگویم تعاریف سینما برای هرکس بر حسب دانش و تجربه متفاوت است. «فرزند چهارم» به دنبال نشان‌دادن تصویر درستی از فضایی که قصه در آنجا روایت می‌شود بود. فیلم «فرزند چهارم» برای حال حاضر سینمای ایران ساخته نشده و به مرور زمان ارزش‌های فیلم بیشتر نمایان می‌شود. هیچ‌چیز از ارزش فیلمی که درباره رنج بشری ساخته می‌شود کم نمی‌کند. با توجه به شرایطی که در سومالی با آن روبه‌رو بودید آیا ناچار به تغییراتی در فیلمنامه شدید؟ هیچ‌چیز عوض نشد. مهدی هاشمی همیشه می‌گفت: «هیچ چیز رو کارگردان ما حذف نکرده.» من فکر کردم اگر قرار است فیلمی در مورد سومالی بسازم باید به بهترین شکل ممکن آن را انجام دهم. باید تصویر مستندی در فیلم من ثبت شود. آدم‌ها و لوکیشن باید نمایانگر موقعیت جغرافیایی سومالی باشند. با اینکه می‌توانستم تصاویر را در ایران بازسازی کنم اما این کار را نکردم چراکه اساسا این‌ کار با روحیه مستند‌سازی من هماهنگ نیست. من باید ابتدا با کار ارتباط برقرار کنم و بعد آن را بسازم و این کار ما را سخت می‌کرد. پس مسوولیت شما در مقابل تک‌تک اعضای گروهتان سخت‌تر شده بود. من تمام شرایط واقعی سومالی را برای همکارانم توضیح دادم. حتی گفتم که در آنجا خطر آدم‌ربایی و ترور هم وجود دارد و نمی‌دانیم چه چیزی در انتظار ماست. این فیلم باید در جهت اهدافی که مد نظر ماست ساخته شود. با اینکه امنیت کنیا بیشتر بود اما من نمی‌توانستم از لوکیشن کنیا به جای سومالی استفاده کنم. باید به مرز سومالی می‌رفتم که نزدیک به شرایط و لوکیشن سومالی بود. معمولا فیلمسازانی که کار مستند انجام داده‌اند می‌دانند چطور خودشان را با شرایط تطبیق دهند. صدابردار ما باید با دست پر از هر سکانس می‌آمد، چون نمی‌توانستیم مثل سایر فیلم‌ها صدا را بازسازی کنیم و فرصت این کار را نداشتیم. همه چیز باید دست به دست هم می‌داد و فیلم شکل می‌گرفت. فکر می‌کنم هر انتقادی می‌توان به فیلم داشت غیراز اینکه بگویید فیلم جعلی است. در برخی صحنه‌ها مجبور به بازسازی صحنه‌ها شدیم اما باز هم نمی‌توانید بگویید که آن صحنه‌ها غیرواقعی است. این روزها این نقد را در مورد فیلم زیاد می‌شنوم که می‌گویند چرا بودجه یک فیلم را برای به تصویر کشیدن اتفاقات کشور دیگر هزینه کرده‌ام. اگر یک فیلم سفارشی می‌ساختم یا فیلم، تاریخ مصرف‌دار بود این انتقاد را می‌پذیرفتم. فیلم «فرزند چهارم» یک فیلم تبلیغاتی نیست. من هیچ وقت فیلمساز گرانی نبودم. وقتی پیشنهاد ساخت این فیلم با من در میان گذاشته شد، به‌خاطر شوق‌وذوقی که برای ساخت آن داشتم این پیشنهاد را پذیرفتم. شاید خیلی از کارگردان‌های سینمای ایران از ساخت فیلم در سومالی استقبال می‌کردند اما اگر می‌دانستند با این بودجه اندک قرار است ساخته شود از ساخت این فیلم شانه خالی می‌کردند. «فرزند چهارم» با یک برابر و نیم هزینه یک فیلم معمولی ساخته شد. البته سازمان هلال احمر کمک زیادی به ما در ساخت این فیلم کرد. اگر امکانات لوجستیکی سازمان هلال احمر نبود شاید این فیلم هیچ‌وقت ساخته نمی‌شد. چرا اسم فیلم را «فرزند چهارم» گذاشتید؟ من در سفری که برای بازبینی لوکیشن‌های فیلم «فرزند چهارم» داشتم متوجه شدم زنی به‌واسطه جنگ، بیماری و کمبود موادغذایی در سومالی با چهار فرزندش در بیابان گم و مجبور می‌شود در آن شرایط سه تا از فرزندانش را که سرپا‌تر بودند را نجات دهد و فرزند کوچک‌ترش را در بیابان رها کند که بعد‌ها این بچه طعمه حیوانات درنده می‌شود. اسم فیلم از همین اتفاق نشات گرفت. به‌لحاظ شیوه داستان‌گویی «فرزند چهارم» با سایر آثارتان متفاوت است. مثلا فیلمی مثل «گلچهره» ارتباط بهتری با مخاطب برقرار می‌کرد اما «فرزند چهارم» این قدرت را ندارد. خاطرم هست وقتی بهمن فرمان‌آرا فیلم «یک بوس کوچولو» را ساخته بود، آقای صانعی‌مقدم که آن زمان مدیر نظارت ارشاد بود، انتقادی به فیلم «یک بوس کوچولو» داشت. بهمن فرمان‌آرا هم در پاسخ او گفت که فیلمساز کارخانه سوسیس‌سازی ندارد که همه محصولاتش یک شکل و یک اندازه باشد. شرایط کار برای ساخت هر فیلمی با دیگری متفاوت است. گلچهره براساس علاقه من به سینمای مهرجویی نوشته و ساخته شد. اما با دیدن فیلم «آسمان محبوب» این علاقه بیشتر شد و فکر کردم این آدم چقدر هوشمندانه با سینما بازی می‌کند؛ و به این نتیجه رسیدم که عنصر داستان چقدر در فیلمسازی مهم است. بر همین اساس به‌دلیل علاقه‌ای که به شیوه روایت داستانی پیدا کردم فیلمنامه «گلچهره» را تحت‌تاثیر سینمای مهرجویی نوشتم. یعنی ابتدا روانی نوشتم و یک اقتباس سینمایی از رمان خودم انجام دادم و فکر کردم داستان سرنوشت آدم‌ها در دوره‌های مختلف زندگی جذاب خواهد بود. اما فیلم «فرزند چهارم» کاملا مسیر متفاوتی را طی کرد. این فیلم مستندگونه بود. به نظر من هر فیلم را باید با خودش مقایسه کرد. این شاید به نوعی نقطه قوت کار من باشد که سعی می‌کنم خودم را در آثارم تکرار نکنم. «فرزند چهارم» برای من تجربه فوق‌العاده و منحصر به فردی بود. در مورد سکانس آخر فیلم صحبت کنید اینکه فیلم را با کفشی روی شومینه خانه مظفر تمام می‌کنید چه مفهومی داشت؟ آن کفش یک نماد بود. شخصیت مظفر این نماد را وارد این فضا کرده بود و من خواستم تاکید دوباره‌ای روی این نماد داشته باشم. اما به کرات در فیلم به آن اشاره می‌شود لزوم تمام‌شدن فیلم با این سکانس چه بود؟ مظفر بچه نداشت و به نوعی کفش‌ها بچه‌هایش بودند. فکر کردم این کفش باید به خانه او برگردد. رویا می‌توانست بچه‌ای که او با مظفر در بیابان‌های آفریقا پیدا کردند را با خودش بیاورد و بزرگش کند اما می‌خواست این بچه در خانواده‌ای بزرگ شود که کسی به خاطر او جانش را از دست داده است. پایان‌بندی‌های مختلفی می‌توانست اتفاق بیفتد. اما نجات این بچه و کفش می‌توانست نماد عاطفی بهتری باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.