برای چهارم شهریور، روز کارمند
دشمنان سرسخت دیوانسالاری
سعید برآبادی
کارمندی تنها شغل پرطرفداری است که هر روز به میزان مشتاقان و دشمنانش افزوده میشود. عَلَم این دشمنی را اولینبار نویسندگانی به دست گرفتند که ما آنها را با پسوند غولهای ادبیات مدرن میشناسیم. کافکا، کامو، سارتر، وولف و پرو، تنها معدود چهرههایی هستند که در دستنوشتههای باقیمانده از آنها، تصویری تلخ و گزنده و حتی بیمارگونه از شغل کارمندی بهجا مانده. تصویری که توامان با ریشخند بوروکراسی، پیروزی ماشین و سیستم بر انسان و از بینرفتن هویت فردی، وحشت را جانشین آسایشِ «آبباریکه» کارمندی میکند. تصویری که کافکا خلق میکند اما زیباترین و جاودانهترین کلماتی است که به مبارزه با کارمندی مزین شده! کافکا در خاطراتش، فلوبروار و در داستانهایی چون «وصف یک پیکار»، «پیام امپراتور»، «مسخ» و... کابوس باورپذیری را خلق میکند که عملا برآمده از نظام دیوانسالاری است.
آنهایی که معتقدند ادبیات تنها برای سرگرمی است و مصرفی در زندگی روزمره ندارد، لابد نپذیرفتهاند که «درِ قانون» را کافکا با گوشهچشمی به نظام بوروکراسی کارمندسالار نوشته. لابد نمیخواهند بپذیرند که وولف در خانم دالاوی، چطور یک میهمانی را کمی قبل از میهمانی اصلی داستان، ترتیب میدهد تا گوشهچشمی به سیستم پرورش سفلهها در نظام کارمندی داشته باشد. اداره، این شکنجهگاه ژیل پروی فرانسوی را لابد ندیدهاند و اگر فلوبر آنچنان موشکافانه به توصیف ادارهها پرداخته، لابد در نظر آنها صرفا برای ادای دین به ادبیات رئالیستی است و نه توصیف شکنجهگاهی که 30سال از بهترین روزهای عمر گوستاو جوان را در خود از میان برد و به تاریخ ضمیمه کرد.
در ایران اما مدرنیسم وارداتی، آنتیتزش را همزمان وارد کرد بهطوری که حتی اولین کارمندان نظام دیوانسالار این کشور هم خود از منتقدان و طعنهپرانهای کارمندی بودهاند. اگر نراقی به پسرش میگوید «کارمندی چو مرا شد پیشه/ تیشه عمر زدم بر ریشه/ سوختم، شعله شدم، دود شدم/بعد خاکستر و نابود شدم»، تنها وصل حال او نیست. میگویند هدایت بیش از آنکه منتقد نظام کارمندی باشد، بورژوای پیفپیفویی بود که از یکسو در نامههایش عجزولابه میکرد برای نشستن بر صندلی بانک ملی و بیمه و دانشگاه و از سوی دیگر مدام از این وضعیت غر میزد! گویی حواسشان نیست که آنچه از هدایت باقی مانده، انقلاب و انتحار علیه همین سیستم است.
نظام اداری و کارمندپرور اگرچه امروز وسوسهکننده هر مدرکبهدستی است که آمده تا در سایه آسایشی حداقلی، اقتصاد پرچالش اینروزها را در کنج دنج عافیت دور بزند اما افسردگی و سرگشتگی آن قابل کتمان نیست. افسردگی شمارش هرروزه پولهای صندوق بانک، افسردگی جدال با زونکن و پانچ و کارتابل، افسردگی جلسات پر از خمیازه و تلاش برای حفظ منافع سیستم درونسیستمی بزرگتر و باز هم بزرگتر تا جایی که در مرکز این حلقههای تودرتو، جایی برای فرد نماند. میگویند نظام اداری، نابودکننده هویت فردی است و حلکننده آن در یک هویت نامعلوم اما زیر لوای عنوان پرطمطراق گروه! میگویند نظام اداری کارش سایه انداختن بر خوشیها و سرخوشیهاست اما نمیگویند که آنچه امروز روانشناسان و جامعهشناسان و کارشناسان مدیریت کشف کردهاند، سالها پیش شاعران و نویسندگان، در وصفش کاغذها سیاه کردهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.