«لندن- کراچی»
سیاوش رزمند
لندن از آن دست شهرهایی است که امکان دیدن هرچیزی در آن دور از ذهن نیست. اینکه سالهاست که گروهی از پیروان هاراکریشنا در خیابان آکسفورد رقصکنان رژه میروند برای مردم تصویری آشناست. همانطور که گروه کوچک چپهای رادیکال کتابفروشی «بوکمارکس» در بلومزبری بخشی از تساهل فرهنگی- سیاسی بریتانیا محسوب میشود. از سالهای میانی و همچنین اواخر دهه 90 میلادی کمکم واژه «لندنستان» (لندن + استان) به فرهنگ سیاسی بریتانیا وارد شد. دولت بریتانیا در عمل نتوانست از رویش اسلامگرایی افراطی جلوگیری کند. در آن سالها، سازمانهای اطلاعاتی اروپایی از فرانسه و دیگر کشورها خبر از ارتباطهای گستردهای میدادند که مابین چهرههای مظنون به تروریسم و تلفنها و فاکسهایی در خاک انگلستان بود. سنت دیرپای پناهندگیهای سیاسی و عقیدتی در انگلستان که همگام با آزادیهای مدنی گسترده در این کشور بود این فضا را در اختیار اسلامگرایانی قرار داد که در دهه 90 از آزارواذیت دولتهای عربی و آسیایی به غرب گریخته بودند. پروازهای مستقیم از بریتانیا به پاکستان زمانی مانند بزرگراه هوایی مدارس اسلامی کراچی عمل میکرد. اندک زمانی بعد بود که دانشجویان این مدارس
سر از کمپهای آموزشی القاعده در آوردند. پس از آن هم قدم به پایتختهای اروپایی گذاشتند. مساجد انگلستان یکییکی به تسخیر بنیادگرایانی درآمد که علاقه چندانی به ترکیبشدن با جامعه متکثر بریتانیا نداشتند. برخلاف جامعه آمریکا که در آن اقلیتهای دینی و قومی همواره با دیده تردید نگریسته میشدند و قابلیت پذیرش از سوی شهروندان آن کشور را نداشتند، جامعه انگلستان ذاتا پذیرای فرهنگهای مختلفی بود که روزگاری بخشی از امپراتوری بریتانیا محسوب میشدند. اسلامگرایان نیز از این قاعده مستثنا نبودند. پاکستانیها یا مصریهایی که در میانههای دهههای 70 و 80 پا به بریتانیا گذارده بودند توانسته بودند زندگی و فرزندان خود را سامان دهند. جوانان پاکستانی و عرب اما چندان دلبسته لیبرالیسم غرب نشدند و دل در گرو میلیاردر سعودی گذاشتند که آنها را به جهادی مقدس علیه ارزشهای غربی فرا میخواند. کارتپستالی از لندن: (شماره 1) ناحیه «تاور هملت» در شرق لندن شاید اولین برخورد من به عنوان یک ایرانی بود که اصولا با توجه به ساختار فرهنگی کشور محل تولدم تصوری از سلفیگری یا آنچه از آن به تروریسم یاد میشود جز مونیتور تلویزیون
پیش از آن نداشتم. اگر تنها کمی از ایستگاه مترو «وایت چپل» پایین برویم، ناگهان خود را در میانه دنیایی میبینیم که شباهتی به هیچیک از کشورهای اروپایی ندارد. مسجد جامع مملو از نمازگزاران است و دستفروشان، بازاری خیابانی به راه انداختهاند. زنان با برقعهای سیاه یا ساریهای پاکستانی در رفتوآمد هستند و مردان با ریشهای انبوه بعضا حنا گذاشته و سبیلهای تراشیده در حالی به اردو یا عربی مشغول صحبت هستند که از رادیوهای کوچکشان صدای سخنرانیهای مذهبی برمیخیزد. مسلمانان لندن که حدود 600هزارنفر از جمعیت شهر را تشکیل میدهند محدود به چند خیابان و محله مخصوص نمیشوند. کم نیستند جوانان سلفی که در گوشه خیابان ایستادهاند و مردم را به رستگاری فرامیخوانند. فرقی نمیکند که محله مرفه عربها در «اجور رود» باشد یا ناحیه نسبتا فقیر «فلتهم». کودک هم که کودک است و میتواند کلاهی بر سر داشته باشد که رویش نوشته باشد «من القاعده را دوست دارم.» آرام باشید و به بنیادگرایان لبخند بزنید «این بریتانیاست که بیش از ایالاتمتحده در خطر افراطگرایان تکفیری است» این از آن دست جملاتی است که در محافل اجتماعی در دهه پیش کم
شنیده نمیشد. بمبگذاریهای هفتم ژوییه 2005 اما چهره بریتانیا را برای همیشه تغییر داد. آنچه خود را «شاخه اروپای القاعده» نامیده بود با یک رشته عملیات بمبگذاری در سیستم حملونقل عمومی در ساعات شلوغی در شهری که حملونقل عمومی شریان اصلی زندگی روزانه را در دست دارد، وحشت را به امری ملموس بدل کرد. بیشتر تروریستها افرادي بودند که متولد بریتانیا یا دارای تابعیت آن بودند. نسل جدید جهادیها قدم به دنیای واقعیت گذاشته بود و با حضور خود مفاهیم و تعاریف جدیدی را نیز معرفی میکرد. تروریستهای جدید هیچگاه نه پا به افغانستان گذاشته بودند، در هیچ جنگ جهادی شرکت نکرده بودند و جز برای مدتهای کوتاه در پاکستان اقامتی نداشتند. اکثرا دارای تحصیلات دبیرستانی و دانشگاهی بودند و متعلق به طبقه متوسط. همگی زیر 35سال و بهتازگی اسلام آورده بودند و دیدگاههای بنیادگرایانه را پذیرفته بودند. تقریبا همگی از خانوادههایی بودند با ریشههای خاورمیانهای و پاکستانی که در ابتدا نشانی از تمایلات رادیکال در آنها دیده نمیشد. دوربینهای مداربسته به خیابانها هجوم آورد و سوگواری گریبان جزیره را گرفت. دنیای پس از سال 2005، جهانی دیگر بود.
وحشت از بنیادگرایان به هر خیابانی سرک کشیده بود. اما این انگلیسیها بودند که به جای اسلامهراسی آمریکایی، شوخطبعی خود را به سلاحی برای دست انداختن تروریستها و تکفیریها تبدیل کردند. «کریس موریس» در کمدی تاریک و معرکهاش «چهار شیر» (2010) روایتی شوخطبعانه از گروهی از بنیادگرایان جوان بریتانیایی دست میدهد که قصد دارند تا به وسیله عملیات انتحاری در طی ماراتن لندن، فرهنگ منحط غرب را به زانو در بیاورند. از نظر روانشناسی هم امری روشن است که بخشی از هراس بهتنهایی در کلمه تروریست یا بمبگذار انتحاری نهفته است. «ساتیر جهادی» بیش از هر مکان در انگلستان توانست به بار بنشیند. از سوی دیگر اسلامگرایان میانهرو توانستند با تلاشهای اجتماعی و آکادمیک نقشی کلیدی را در تعدیل نگرش اسلامهراسی در بریتانیا بازی کنند. کارتپستالی از لندن: (شماره 2) بنیادگرایان امری انکار شدنی در جامعه بریتانیا نیستند. هنگامی که کمی جوانتر بودم، در فیلم دوستی عکاسی میکردم. قسمت بیشتر فیلم در مسجد مرکزی لندن اتفاق میافتاد. قرار گرفتن در محوطه عظیم یک انستیتویی که مانند یک دژ از دنیای بیرون جدا مانده بود، تجربه
منحصربهفردی محسوب میشد حتی اگر هیچکدام از اطرافیان آنروز تصوری از تفاوتهای ایرانیان شیعه و اعراب یا پاکستانیهای سنیمذهب نداشتند. کلاسهای آموزشی با دانشآموزانی عمدتا با ریشههایی از غرب آسیا که انگلیسی را با لهجه شرق لندنی تکلم میکردند بیش از آنکه رعبآور باشد موقعیتی طنزگونه را پدید آورده بود. دشداشههای بلند، کفشهای اسپرت گرانقیمت که با گوشیهای آیفون یا بلکبری تکمیل میشد کسی را نمیترساند تنها بانمک بود همانطور که تماشای یکی از جوانان نسل پانک با زنجیرها و خالکوبیهایش در «کمدن تاون» میتوانست با نمک باشد. یک پرتره: «ابوحمزه المصری» از میان تمامی بنیادگرایان «لندنستان» اما یک نفر از چهرهای منحصربهفرد برخوردار است. «ابوحمزه المصری» سوپر استار تفکر سلفی و امام سابق مسجد «فینسبری پارک» با هیبت «کاپیتان هوک» گونهاش که دو دست و یکی از چشمهایش را در انفجار از دست داده است با چنگکی که جایگزین دست دارد، همانند پیغمبری برای بنیادگرایان تکفیری است. مستاجر زندان بلمارش از سال 2004 تا 2012، که هماکنون به جرم تحریک به تنفر نژادی و جرمهای دیگری چون دست داشتن در قتل شهروندان
بیگناه به ایالاتمتحده مسترد شده است. ماجراجویی بیپروا بود که از خانوادهای متوسط در اسکندریه مصر برخاست. علیه کفار روس در افغانستان جنگید، در کنار مجاهدین بوسنی در مقابل صربها ایستاد و به جرم بمبگذاری در یمن به زندان افتاد. در بریتانیا فعالیت خود را برپایه گسترش قرائت بنیادگرایانه و سخنرانیهای ضدنژادی گذاشت. او در سخنی گفته بود: «خداوند دوستار کسانی است که بیاعتقادها را میکشند. خدا این را دوست دارد، حال اگر شما مسلمین این را دوست ندارید چون خونریزی را نمیپذیرید، این شما هستید که ایراد دارید.» هوادار پرشور «اسامه بنلادن» کتمان نمیکرد که خواهان برپایی خلافت اسلامی در خاورمیانه است. او پیروانش را به قتل و نابودی مسیحیان، شیعیان و یهودیان و تقریبا هرکسی به جز باورمندان به برداشت افراطی فرا میخواند. کشاکش تحویلدادن او و چهارمظنون به فعالیتهای تروریستی به آمریکا یکی از اخبار همیشگی جراید بریتانیایی و در مرکز توجه افکار عمومی بود. نمیدانم چرا نمیتوانم چهره مردان و زنان انگلیسی کهنسال تروتسکیستی را فراموش کنم که با تراکتهایی در دفاع از آزادی «ابوحمزه المصری» و دیگر همفکرانش در جلو دانشگاه پس از
جلسه «همبستگی با فلسطین» زیر باران پاییزی کینگستون ایستادهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.