|

رفتار‌شناسی «القاعده»

آرمان محمودیان

سازمانی که در سال 1994با عنوان «مکتب الخدمه» با هدف مسلح‌کردن و آموزش مجاهدین اسلامی برای جنگ با شوروی موجودیت یافت و به‌خاطر نام پادگان نظامی خود به نام قاعده الجهاد (پایگاه نبرد مقدس) القاعده نام گرفت با گذر زمان تبدیل به یکی از خطرناک‌ترین دشمنان بشریت شد. در حقیقت پادگانی که در نخست از آن به‌عنوان یک واحد از مجموعه عوامل مبارز علیه اشغالگران شوروی یاد می‌شد، پس از اندک مدتی مبدل به یک شرکت چند ملیتی شد که در بخش اعظمی از جهان برای خود نمایندگی دارد، القاعده که دوران جنینی خود را در سودان طی کرد روز به روز گسترش یافت. درآن زمان اسامه بن لادن و هم‌پیمانانش از سازمان «الجهاد» مصر با مجاهدان مشهور به«افغان‌های عرب»، القاعده را در قالب سازمانی بزرگ‌تر و پیچیده‌تر به نام«جبهه جهانی علیه یهودیان و صلیبی‌ها» سازماندهی می‌کردند. ضرباهنگ توسعه القاعده وقتی شدت گرفت که جنگجویان عرب این سازمان به افغانستان مهاجرت کردند و قبایل پشتون این کشور، میزبان این سازمان شدند. قبایل پشتون بعدها در قالب حکومت طالبان، قدرت را در افغانستان به دست گرفتند و نظام بنیادگرا و مستبد آنها از سپتامبر ١٩٩٦ بر کشور افغانستان استیلا یافت. القاعده با حمایت همه‌جانبه طالبان که به مدت پنج سال - از سپتامبر ١٩٩٦ تا دسامبر ٢٠٠١ - به طول انجامید، در توسعه تشکیلاتی خود و نیز ساماندهی«جهاد بین‌المللی» توفیق یافت و توانست پایگاه‌های متعددی را در سراسر افغانستان دایر کند. این پایگاه‌ها شامل ٤٨ مرکز آموزشی و ٣٠‌هزارداوطلب بود که ١٨‌هزارنفر از آنها عضو رسمی القاعده بودند و به شکل مستمر در پایگاه‌ها حضور داشتند. مابقی این نیروها نیز پس از طی دوران آموزشی در پایگاه‌های القاعده به سازمان‌های جهادی محلی می‌پیوستند، ضمن آنکه رابطه خود را با القاعده حفظ کرده بودند. در واقع این افراد بازوهای لجستیک القاعده در انجام عملیات‌های تروریستی بین‌المللی محسوب می‌شوند. اوج کامیابی و توسعه القاعده مدیون «ایمن ظواهری» رهبر سازمان جهاد اسلامی مصر است که در سال2000سازمانش را با سازمان القاعده ادغام و القاعده را به طور علنی تبدیل به نیرویی فرا قاره‌ای کرد. القاعده که سرمست از توسعه‌طلبی‌های خود بود و تحقق رویای امارت اسلامی را نزدیک می‌دانست برای اینکه عظمت خود را به رخ جهانیان بکشاند دست به حملات تروریستی 11سپتامبر زد و با کشتار هزاران نفر مردم بیگناه دیگر با اسم خود گوش فلک را نیز کر کرد. حملات تروریستی 11سپتامبر با مشت آهنین کاخ سفید روبه‌رو شد و آمریکا با همراهی ده‌ها دولت، افغانستان را تصرف کرد و با سقوط آخرین پایگاه القاعده در کوه‌های تورابورای افغانستان در اواخر دسامبر ٢٠٠١، سازمان القاعده اسامه بن لادن را به حالت کما درآورد. زیرا که افغانستان دوران طالبان نیز به مثابه پایگاه اصلی القاعده عمل می‌کرد. نقطه‌ای که به‌عنوان پایگاه مرکزی القاعده بر برنامه‌ها و عملیات‌های شبکه‌های زنجیره‌ای این سازمان در سراسر جهان نظارت می‌کرد. با سقوط طالبان، تداوم فرماندهی شبکه‌های زنجیره‌ای القاعده در سراسر جهان به شکل سامانه «تمرکزگرا» و«وحدت فرماندهی»امکانپذیر نبود و رهبران این سازمان مجبور شده بودند که از دید عموم پنهان بمانند ضمن آنکه بسیاری از آنان در حملات جنگنده‌های آمریکایی از بین رفته یا به اسارت درآمده بودند. درکل، فشار امنیتی فراوانی بر این سازمان و زیر مجموعه‌های آن وارد آمده بود با سقوط طالبان، سازمان القاعده در جهت سازگاری با شرایط جدید با دو چالش سرنوشت‌ساز مواجه شد. چالش اول پراکندگی جنگجویان القاعده بود. جنگجویانی که پیش‌تر در محیط امن افغانستان گردهم آمده بودند و اکنون ضروری بود که سران القاعده آنان را از گزند نیروهای امنیتی که در تعقیب آنان بودند، مصون بدارند و با تجدید سازماندهی، آنان را برای انجام عملیات به کشورهای مختلف جهان اعزام کنند. القاعده در مواجهه با این چالش جدید تا حدود زیادی موفق بوده است زیرا، به‌دنبال حملات و فشارهایی که ایالات متحده پس از تهاجم ١١ سپتامبر علیه القاعده صورت داد، سه‌هزارنفر از ١٨‌هزارجنگجویی که در پایگاه‌های القاعده (افغانستان) مستقر بودند، در بمباران‌های جنگنده‌های این کشور، کشته شدند و یک‌هزارو200نفر از آنان نیز به اسارت نیروهای آمریکایی درآمده‌اند. نیمی از این تعداد نیز به زندان‌های گوانتانامو انتقال یافته‌اند و نیم دیگر در مراکزی که هنوز آمریکایی‌ها مکان آنها را افشا نکرده‌اند، نگهداری می‌شوند. ١٤‌هزارجنگجوی باقی مانده نیز موفق به فرار شده و در مکان‌های امنی استقرار یافته‌اند. بنابراین می‌توان گفت، به‌رغم خسارت‌های فراوان القاعده در حفظ نیروهای خود و مواجه با چالش اولی که از آن سخن به میان آمد، موفق بوده است. چالش دیگری که القاعده در راستای سازگاری با شرایط جدید پس از ١١سپتامبر با آن مواجه بود؛ تعیین رهبران جدید و بیعت کردن با آنان بود. این امر باید به‌گونه‌ای صورت می‌گرفت که مشکل امنیتی برای این رهبران و هوادارانش ایجاد نشود و شرایطی به وجود آید که رهبران جدید پس از فروپاشی قدرت سازمان، در«بهشت افغانستان» باردیگر رابطه عملیاتی خود با جنگجویان القاعده را - که در سراسر جهان پراکنده شده‌اند - از سر گیرند. این امر در دو مرحله صورت گرفت. مرحله اول که از زمان سقوط تورابورا تا پایان تابستان ٢٠٠٢به طول انجامید و طی آن تلاش شد به جای افراد کشته یا به اسارت گرفته شده‌ای که قبل از ١١ سپتامبر در هرم قدرت سازمان، منصب مهمی داشتند، فرماندهان جدیدی منصوب شوند. در حقیقت در این دوره‌ جدید القاعده که سازمانی دارای برنامه‌ریزی و اجرای عملیات بر وحدت و تمرکز بود از هراس اینکه با هدف قرارگرفتن راس هرم، کل تشکیلات را فروبریزد، ساختاری جدید، منعطف و پیچیده به خود گرفت، ساختاری که در آن چندین شعبه مستقل و چند ملیتی از راس سازمان منشعب شده و باوجود هم‌آوایی با اهداف کلی سازمان، ساختاری خود اتکا و مستقل در طراحی و اجرای عملیات‌های تروریستی داشته باشد. ساختاری که با مفهوم سنتی کار تشکیلاتی کاملا متفاوت باشد تا از این طریق با تشکیل شش‌حوزه مستقل که هرکدام دارای ساختار رهبری و عملیاتی مستقل و منابع مالی محلی هستند، به کار خود ادامه می‌دهد. این حوزه‌های مستقل دیگر نیازی به تبعیت از مرکز ندارد و بر خلاف گذشته که برای انجام عملیات‌ها و تامین مالی به طور مستمر با حوزه مادر و رهبری مرکزی در ارتباط بودند، عمل می‌کنند. حوزه‌های شش‌گانه 1- حوزه شبه قاره هند: حضور القاعده در این منطقه به دهه 90میلادی برمی‌گردد که سران این سازمان موفق شدند حمایت قبایل پشتون شمال و غرب پاکستان را به خود جذب کنند. در این ناحیه «شبکه حقانی»، «جنبش اسلامی ازبکستان»، «سپاه محمد»، «جنبش مبارزین کشمیری»، «جماعت اسلامی کشمیر» و«لشکر طیبه» از جمله متحدان کلیدی القاعده هستند، القاعده در این منطقه عملیات‌های خونین که غالبا به صورت انتحاری و بمب‌گذاری بوده‌اند را انجام داده است. حملات القاعده در کنار طالبان علیه دولت افغانستان، تحریک قبایل بلوچ پاکستانی و عملیات لشکر طیبه در بمبئی در سال ۲۰۰۸ که منجر به کشته شدن ۱۷۴ نفر شد از مهم‌ترین اقدامات القاعده در حوزه شبه قاره هند است. ٢- حوزه منطقه آسیای مرکزی: شامل ازبکستان، چچن روسیه، گرجستان و جنوب چین و سینکیاند که القاعده از طریق چهار شبکه محلی فعالیت‌های خود را پیگیری می‌کند: «جنبش اسلامی ازبکستان»، «سازمان مجاهدین عرب چچن»، «شبکه التوحید و الجهاد» در منطقه«بنکیسی» گرجستان «جنبش اسلامی اویغورها» که در استان زین جیانگ چین، استقرار یافته و این جنبش در مرزهای قرقیزستان و تاجیکستان پایگاه دارد. قاچاق سلاح و تعلیم گروه‌های عملیات بمب‌گذاری در چین، حملات مختلف علیه مدارس، دانشگاه و مراکز پلیس در ازبکستان و شورش‌های قبیله‌ای علیه دولت مرکزی از جمله اقدامات القاعده در این حوزه است. ٣- حوزه جنوب شرق آسیا: القاعده فعالیت خود در این حوزه را با انجام عملیات‌های تروریستی علیه مسیحیان و توریست‌های مقیم اندونزی در دهه 90میلیادی آغاز کرد اما به طور کلی این حوزه که شامل اندونزی، مالزی و فیلیپین می‌شود دارای چهارشبکه محلی منتسب به القاعده است: «جماعت اسلامی اندونزی» در اکتبر 2002، عملیات بمب‌گذاری«بالی» را برنامه‌ریزی و هدایت کرد که موجب کشته‌شدن بیش از ۲۰۰ نفر شد. گروه«سرباز جهادی» اندونزی گروه«جماعت اسلامی مالزی» گروه«جنبش ابو سیاف» این گروه دارای گرایشات تجزیه‌طلبانه و خواهان تاسیس یک حکومت مستقل اسلامی در جزایر میندانائو و سولو است. ٤- حوزه خاورمیانه یمن یمن از جمله کشورهای منطقه است که بسیار مطلوب القاعده قرار گرفته، یمن که پس از سقوط رژیم صالح دستخوش ناامنی و هرج و مرج شده و توام با آن دولت مرکزی درگیر با جدایی‌طلبان جنوب قرار گرفت هم اکنون مبدل به بهشت القاعده شده است. البته حضور القاعده در یمن فقط محدود به دوران پس از سقوط صالح نیست و القاعده بیش از یک دهه است که در این ناحیه مشغول خرابکاری است. در دسامبر۲۰۰۹عناصر القاعده یک درگیری نظامی تمام قد را با دولت یمن آغاز کردند و دست به حملاتی انتحاری علیه ارتش و بمب‌گذاری در تاسیسات نفتی زد هرچند که این شورش مسلحانه توسط دولت یمن و نظامیان سعودی سرکوب شد. از دیگر عملیات‌های القاعده در این ناحیه حمله انتحاری توسط یک قایق به ناوجنگی آمریکا در بندر شهر عدن است که طی آن ناوجنگی مدل USS Cole DDG-67 نابود شد و ۱۷ نظامی آمریکایی نیز کشته شدند. عراق عراق از نخستین کشورهای عرب خاورمیانه است که القاعده در آن به فعالیت سازمان یافته دست زد، القاعده در سال 2004 با اتحاد با«جماعت‌التوحید و الجهاد» فعالیت خود را به منظور تاسیس «دولت اسلامی عراق» آغاز کرد و از همان روز اول حملات شدیدی را علیه آمریکایی‌ها، نیروهای دولتی عراق و شیعیان دنبال کرد. القاعده برای مدتی مابین سال‌های ۲۰۰۵ تا اوایل ۲۰۰۸ در برخی مناطق مرکزی عراق نفوذ کامل داشت. در آن زمان این سازمان سعی می‌کرد در قامت یک دولت به ایفای نقش بپردازد و قرائت خاص خود از شریعت اهل تسنن را در این مناطق پیاده کند. آنچه این دولت خود خوانده در برخی مناطق عراق به اجرا گذاشت، بسیار شبیه به احکام طالبان در افغانستان بود. در این مدت القاعده در این مناطق وزیر تعیین می‌کرد، دادگاه و قاضی داشت و بسیاری از احکام را در ملأعام به اجرا می‌گذاشت، مالیات می‌گرفت و البته در جنگ دایم با نیروهای نظامی و امنیتی آمریکایی و عراقی بود و از مردم مناطق تحت‌نفوذش توقع داشت با هرگونه امکانی که در اختیار دارند به یاری القاعده بشتابند. کسی که توانایی جنگ داشت ولی نمی‌جنگید نیز به فهرست بلند بالای خائنان اضافه می‌شد. البته رفته‌رفته نیروهای آمریکايي و دولت عراق توانستند کنترل القاعده بر شهرهای عراق را از بین ببرند از این رو این سازمان که داشت سقوط قلمروهایی خود را مشاهده می‌کرد، در ژانویه ۲۰۰۶ شورای مجاهدین را به‌عنوان مجلسی برای اتحاد گروه‌های شورشی سنی در جنگ علیه اشغالگران و عراقیان شیعه و سکولار ایجاد کرد. از جمله عملیات‌های تروریستی القاعده در عراق انفجار حرمین عسگرین در سامرا، حمله به نمایندگی سازمان‌ملل متحد در بغداد و قتل سرجیو دی‌ملو نماینده برزیلی سازمان‌ملل متحد در عراق و به شهادت رساندن محمدباقر حکیم رهبر مجلس اعلای انقلاب اسلامی با بمب‌گذاری انتحاری در حرم شریف نجف است، آخرین عملیات تروریستی مهم این گروه یورش به زندان‌های امنیتی عراق و متواری‌کردن صدها تروریست در بند است. عربستان حضور القاعده در عربستان به سال 2009برمی‌گردد که القاعده به‌منظور سرنگون کردن دولت آل‌سعود و تاسیس خلافت اسلامی با تشکیل گروه «انصار القاعده در جزیره العرب» از طریق ادغام دو گروه بنیادگرایی یمنی و سعودی در این منطقه موجودیت خود را اعلام کرد. رهبر این گروه «یوسف العییری» بود که در ژوئیه ٢٠٠٢ به قتل رسید. «عبدالعزیز عیسی المقرن» مشهور به «بوهاجر» - جایگزین وی - نیز کمی پس از وی کشته شد. پس از ابوهاجر، «سعود بن‌حمود العتیبی» رهبر انصار القاعده شد. این سازمان در حمله انتحاری به ناو آمریکایی«کول» و نفتکش فرانسوی«لمبورگ» در سواحل یمن (اکتبر ٢٠٠٠ و ٢٠٠٢) دست داشته است. سعود العتیبی در عملیات اخیر نیروهای امنیتی عربستان به قتل رسید. سوریه تا پیش از جنگ داخلی سوریه، القاعده به لحاظ اشراف امنیتی- نظامی دولت سوریه فرصت و امکانی برای فعالیت در سوریه نداشت و از سوی دیگر به دلیل ماهیت ضداسراییلی دولت سوریه، هیچ مشروعیت و عامل توجیه‌بخشی برای فعالیت در این منطقه را نداشت اما پس از آغاز جنگ داخلی سوریه و تضعیف ساختار اطلاعاتی نظام سوریه القاعده به بهانه دفاع از اهل تسنن سوریه به اعمال نفوذ در این منطقه پرداخت. از مهم‌ترین متحدان القاعده در سوریه، جبهه نصرت است که از آنان به‌عنوان «جنگجو‌ترین، زبده‌ترین و منظم‌ترین» نیروهای معارض سوری یاد می‌شود. البته جبهه نصرت باوجود اتحاد با القاعده حاضر به ادغام در گروه امارت اسلامی عراق و تشکیل حکومت اسلامی عراق و شام نشد، هر چند که به نظر می‌رسد هدف از این رد بیش از اینکه یک دوری‌جویی باشد یک ظاهر‌سازی برای توجیه کمک‌های نظامی دولت‌های منطقه به این گروه است. ٥- آفریقا آفریقا به نوعی زادگاه القاعده است، القاعده در سودان بود که مراحل نخستین زایش خود را طی کرد هر چند که هم‌اکنون عملیات‌های القاعده به سراسر قاره سیاه کشیده شده است، هم اکنون الجزایر، تونس، مصر، اردن، مراکش، لیبی، نیجر، مالی، سومالی، نیجریه و... گروه‌های القاعده مشغول به توسعه خود هستند و با یکدیگر رابطه بسیار نزدیکی دارند و در تمام کشورهای نامبرده شعبه فعال دارند، اما در بسیاری از موارد، ارتباط تشکیلاتی ندارند مانند گروه توحید و جهاد مصر که مستقل عمل کرده است. این گروه‌ها عبارتند از: «جماعت سلفیه دعوت و کشتار (GSPC) الجزایر» این گروه بسیار قدرتمند است و حوزه فعالیت‌هایش در مغرب و موریتانی نیز مشهود است. منطقه جیجل و کوه‌های «سدات»، پایگاه تدارکاتی این گروه است. دولت‌های مراکش و الجزایر در چندسال گذشته، چندین خانه تیمی این گروه را کشف کرده‌اند. در مراکش نیز القاعده با گروهای«جماعت اسلامی توحید و جهاد مغرب»،«سازمان صراط‌المستقیم» و«جماعت هجرت و تکفیر» مشغول به یارگیری و قاچاق سلاح است. اما در بین کشورهای آفریقایی می‌توان بهترین منطقه برای القاعده را لیبی دانست، لیبی هم اکنون بهشت قاچاقیان سلاح است و صدها‌ هزار سلاح خریده‌شده توسط قذافی، در بازار‌های سیاه این کشور به فروش می‌رسد، مهم‌ترین متحد القاعده در لیبی «جماعت اسلامی جنگجویان لیبی» است. از دیگر نقاط مورد توجه القاعده در آفریقا، موریتانی است که یکی از مهم‌ترین تشکیلات القاعده در منطقه صحرایی موریتانی و الجزایر است و تشکیلات قدرتمندی دارد، هرچند که بخش عمده آنها، سال گذشته، دستگیر و در زندان به سر می‌برند. آمریکا در این منطقه، پایگاه‌هایی برای ردیابی تحرکات القاعده برپا کرده است. هم اکنون نیز القاعده مشغول فعالیت‌های شدید در مالی است به گونه‌ای که موفق شده برای مدتی بخشی از خاک این کشور را به اشغال خود درآورد هرچند سربازان فرانسوی آنها را به صحراهای مالی باز گرداندند. البته القاعده در نیجریه نیز سازمان بوکو حرام، در تونس «جماعت اسلامی جنگجویان تونس»، «سازمان سنت و الجماعه تونس» و... به‌عنوان متحد در کنار خود دارد. 6- اروپا-آمریکا آخرین حوزه مورد علاقه القاعده اروپا و آمریکاست، با توجه به اقتدار نظامی- اطلاعاتی و سطح فرهنگ جوامع غربی القاعده هیچ‌گاه موفق به تشکیل یک گروه یا جماعت سازمان یافته در این مناطق نشده اما همواره سعی کرده است مجموعه‌ای از عملیات‌های تروریستی را از بیرون این مناطق مثل پاکستان و افغانستان هدایت كند که مثال بارز آن عملیات تروریستی 11سپتامبر است که القاعده هدایت آن را از پاکستان، افغانستان و سودان دنبال می‌کرد. البته در بین مهاجران این نواحی بخشی گرایشاتی به القاعده دارند که به طور موردی دست به حملات تروریستی می‌زنند که برای مثال می‌توان به بمب‌گذاری سال۲۰۰۵ در لندن که منجر به کشته شدن ۵۲ نفر شد اشاره کرد. جمع بندی القاعده سازمانی بسیار انعطاف‌پذیر است که می‌تواند خود را با سخت‌ترین شرایط وفق دهد و تاکتیک‌های خود را به مقتضای زمان و مکان به سرعت و با قابلیت بالا تغییر دهد از این رو با توجه به ساختار پراکنده و تا حدی تفکیک‌شده القاعده، غلبه بر آن بسیار سخت و زمان‌بر است زیرا که القاعده لزوما سازمانی با رده‌بندی کاملا مشخص نیست بلکه شامل سلول‌های کاملا پراکنده است که لزوما از وجود هم خبر ندارند. هر کدام از این سلول‌ها وظیفه خاصی بر عهده دارند و سلول‌های دیگر از جزییات این وظایف بی‌خبرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.