|

شمال غرب آفریقا؛ جولانگاه گروه‌های تروریستی

ترجمه: محمدعلی عسگری

گروه «القاعده در مغرب عربی» یا «القاعده در بلاد مغرب اسلامی» نام شبکه‌ای از گروه‌های تروریستی است که ابتدا از «جماعت سلفی دعوت و جنگ» الجزایر جدا شد. گروهی که درسال 2006 خود از درون «جماعت مسلح اسلامی» درآمده بود و بعدها خود را به سازمان القاعده به رهبری اسامه بن‌لادن ملحق کرد. در آن موقع هنوز این تشکل نام «القاعده در بلاد مغرب اسلامی» برخود نگذاشته بود. این گروه مدعی است که می‌خواهد «کشورهای مغرب اسلامی را از حضور غربی‌ها به‌ویژه فرانسه و به‌خصوص آمریکا و نظام‌های وابسته به آنها (که آنها را مرتد آن می‌نامد) پاکسازی کرده و با برپایی یک دولت بزرگ اسلامی مبتنی بر شریعت، منطقه را از شر طمع‌ورزی‌های بیگانگان مصون دارد.» تغییر شکل این گروه از «جماعت سلفی» الجزایر که یک تشکیلات محدود و کشوری بود به یک سازمان منطقه‌ای، تحول بزرگی به‌شمار می‌رود که به باور طرفداران این گروه موجب می‌شود تا آنها بتوانند طرفداران بیشتری از گروه‌های جهادی یا هواداران القاعده را در کشورهای مختلف تحت پوشش خود درآورند. گروه‌هایی که روزگاری به‌صورت منفرد و تحت نام‌های مختلف و با رویکردهای گوناگون فعالیت داشتند. این تغییر ماهیت همزمان شد با تحولات سیاسی در کشورهای عربی. به‌طوری که «سازمان القاعده در عراق» نیز دایره فعالیت خود را گسترش داده و به «دولت اسلامی عراق» تغییر نام داد یا درسومالی «دادگاه‌های اسلامی» تشکیل شد و تلاش کرد تا خود را از دوران مبارزه با اتیوپی رها کرده و به دنبال سرنگونی دولت انتقالی حاکم بر سومالی باشد. از آن گذشته جنبش طالبان در افغانستان نیز توانسته بود موفقیت‌های تازه‌ای را در نبرد با نیروهای آمریکایی و ناتو و نیز در مقابله با دولت افغانستان به‌دست آورد. تشکیلات «القاعده در بلاد مغرب اسلامی» ثابت کرد که توان بیشتری برای انطباق خود با شرایط جدید دارد و این توانمندی را از طریق انجام چند عملیات جدید در الجزایر یا زمینه‌سازی برای انجام عملیات در تونس و مراکش نشان داد. بیانیه‌های منتشر شده از سوی این گروه و تولیدات شنیداری و دیداری آن نیز قدرت هنری و تکنیکی فوق‌العاده این گروه را نشان می‌دهد و اثبات می‌کند که این گروه به‌خوبی می‌تواند عملیات خود را پوشش دهد. این گروه فراتر از امکاناتی که موسسه رسانه‌ای «سحاب» وابسته به تشکیلات مرکزی القاعده دارد فرآورده‌های علمی و رسانه‌ای خود را با دقت و شایستگی بیشتری ارایه می‌کند. روابط پنهان تحقیقات صورت گرفته درمورد حمله خونین این گروه به پالایشگاه گاز عین‌امیناس در الجزایر پرده از روی بسیاری از روابط پنهان این گروه با جهادی‌هایی برداشت که در قتل سفیر آمریکا در لیبی دست داشتند. با این حال هنوز میزان بسیاری از ارتباطات گروه‌های تندرو سلفی روشن نیست و هیچ‌کس نمی‌تواند به دقت نشان دهد که بین حمله به کنسولگری آمریکا در بنغازی با کشتاری که در عین امیناس الجزایر رخ داد و درآن 39 گروگان خارجی کشته شدند چه ارتباط روشنی وجود دارد. اما سه منبعی که تحقیقات آمریکایی‌ها را درباره دلیل کشته‌شدن سرکنسول آمریکا در بنغازی برعهده داشتند، تا حدودی روابط بین گروه‌های وابسته به شبکه القاعده به‌خصوص آنهایی که در سراسر آفریقای شمالی و غرب آن پراکنده‌اند را روشن کردند. درعین حال هنوز جزییات زیادی است که درباره آنها اطلاعات اندکی وجود دارد. انقلاب‌های عربی در سال 2011 به فعالیت این گروه‌ها جان تازه‌ای بخشید و آنها خود را برای حمله به اهداف غربی از جمله معادن و تاسیسات انرژی آماده کردند. همین امر فعالیت این گروه‌ها در منطقه را نگران‌کننده کرد و کشورهای غربی را برآن داشت تا به خاطر مقابله با تهدید‌های امنیتی القاعده مبنی بر حملات بیشتر در خاورمیانه و شمال آفریقا تدابیر امنیتی شدیدتری را در این مناطق به‌کار گیرند. در مرکز مجموعه‌ای ازگروه‌های تروریستی شمال آفریقا، سازمان «القاعده در بلاد مغرب اسلامی» قرار دارد که از مهد خود یعنی الجزایر فاصله گرفته و درحال حاضر روابط مستحکمی با گروه‌های جهادی در کشورهای مغرب عربی ازجمله تونس و لیبی دارد و با وجود ناباوری باید گفت حتی منافع مالی مشترکی آنها را به هم پیوند می‌دهد. استفان تنکل که استادیار یک دانشگاه آمریکایی در واشنگتن است، می‌گوید، رهبران القاعده «فرصت‌طلب» هستند. وی که کتابی درباره نحوه فعالیت گروه‌های جهادی بعد از حملات 11سپتامبر نوشته است، می‌گوید ایالات متحده باید بداند «محیط کشورهای مغرب عربی برای توسعه فعالیت‌های این گروه کاملا مساعد شده است.» گروه القاعده در بلاد مغرب اسلامی در دهه 90 بود که از گروه‌های درگیر در جنگ داخلی الجزایر نشات گرفت و با مخفی‌شدن رهبرانش در کوه‌های شمال الجزایر شش‌سال پیش وفاداری خود را نسبت به القاعده اعلام کرد. پس از حمله ارتش فرانسه به مالی و فراری‌دادن اعضای این گروه از شمال مالی هم اکنون آنها در پی تقویت حضور خود در سایر جاها هستند. چهارماه پس از حمله به عین امیناس، مختار بلمختار مغز متفکر این گروه که ارتباط تنگاتنگی با رهبران «القاعده در بلاد مغرب اسلامی» دارد مسوولیت حمله به یک معدن اورانیوم را برعهده گرفت که شرکت «اریوا» ی فرانسوی در نیجریه آن را اداره می‌کند. بلمختار در گذشته نیز حملاتی را در موریتانی ترتیب داده بود. این گروه به‌شدت به سنت‌های موریتانی پایبند است و برای توجیه فعالیت‌های خود و نیز داشتن جاذبه‌ای منطقه‌ای یک‌قرن است که بر علوم شرعی این منطقه تاکید می‌ورزد. با افزایش تنش‌ها در تونس بین سکولارها و دولت اسلامی حاکم براین کشور، سلفی‌های تندرو به یکی از جناح‌های مهم در توازن قدرت این کشور تبدیل شدند. یک منبع امنیتی الجزایری می‌گوید برخی براین باورند که این تشکل با ارتش تونس در مرزهای تونس و الجزایر نیز درگیر است. در همین زمان سازمان القاعده می‌کوشد ارتباطات مستحکم‌تری با گروه‌هایی مانند «انصار الشریعه» در تونس داشته باشد. گروهی که به شیوه‌های تبلیغی تلاش می‌کند تا روزبه‌روز بر تعداد طرفداران خود بیفزاید و کمتر به روش‌های جهادی و خشن باور دارد. دیوید گارتنراشتاین، عضو موسسه دفاع از دموکراسی‌ها و کارشناس «القاعده» دراین‌باره می‌گوید: «آنچه را که من می‌بینم تداخل زیادی در فعالیت این گروه‌هاست.» در هرج‌ومرج‌های پس از سرنگونی دولت قذافی در لیبی این تشکل با گروه‌های لیبیایی نیز تماس بیشتری برقرار کرد. از بنغازی تا عین‌امیناس تحقیقاتی که آمریکایی‌ها درباره حمله به کنسولگری آمریکا در بنغازی انجام داده بودند نشان می‌دهد برخی از کسانی که در این حادثه دست داشته‌اند در حمله الجزایر نیز مشارکت داشتند. در حادثه بنغازی کریستوفر استیونز به همراه سه‌آمریکایی دیگر کشته شدند. یک منبع دیگر در این رابطه می‌گوید قطعا رابطه‌ای بین دست‌اندرکاران حمله بنغازی و عین امیناس وجود دارد اما هنوز سطح این ارتباط روشن نیست. در همین رابطه یک منبع دیگر که نخواسته است هویتش آشکار شود گفته است برخی از مهاجمان به عین امیناس ماه‌ها پیش در شهر عوینات لیبی که در نزدیکی مرز الجزایر واقع شده است سلاح خریده و در آنجا اقامت داشتند. به‌رغم اینکه سازمان «انصار‌الشریعه» که مجموعه‌ای از سلفی‌های شرق لیبی هستند اصلی‌ترین گروه مشکوک به دست داشتن درحمله بنغازی هستند اما هنوز آمریکایی‌ها دراین‌باره اظهار نظر صریحی نمی‌کنند. حتی ایمن الظواهری رهبر القاعده که یک روز پیش از این حمله خواستار حملات انتقام‌جویانه برضد آمریکایی‌ها در لیبی شده بود نیز هنوز مسوولیت این حمله را برعهده نگرفته است. جالب اینکه «القاعده بلاد مغرب اسلامی» نیز که معمولا مواضع خود را با صدور بیانیه‌هایی از طریق خبرگزاری موریتانی منتشر می‌کند دراین‌باره هیچ‌گونه موضع‌گیری‌ای نکرده است. به‌رغم تردیدهای زیادی که در ارتباط بین دو حمله بنغازی و عین امیناس وجود دارد اطلاعات موجود بسیار پراکنده است و نمی‌توان از طریق آنها به نتیجه‌ای رسید. حتی سازمان‌های اطلاعاتی نمی‌دانند که لیبی یا مالی یا هردو کشور پایگاه اصلی برای حمله به پالایشگاه گاز شرکت «بی‌پی» و «استات اویل» و «سوناتراک» الجزایری بوده‌اند. یک منبع دیگر که درشبکه‌های اطلاعاتی غرب فعالیت می‌کند، می‌گوید: «این گروه‌ها حالتی سیال دارند و به‌سرعت جابه‌جا می‌شوند. تا آنجا که حتی به یقین نمی‌توانیم بگوییم کدام‌یک در کجا هستند.» یکی دیگر از ویژگی‌های تشکل «القاعده در بلاد مغرب اسلامی» در مقایسه با سایر زیرمجموعه‌های القاعده توان گریز و پنهانکاری‌های آنها از دستگاه‌های اطلاعاتی است. زیرا جغرافیای منطقه و نواحی کوهستانی آن نقش مهمی در این کار دارد. ایالات متحده آمریکا دو هواپیمای تجسسی و سه هواپیمای بدون سرنشین دارد که درمنطقه‌ای به‌وسعت بیش از اروپای غربی فعالیت دارد. از این‌رو در این منطقه تمیيزدادن گروه‌های افراطی از تاجران و قاچاقچیان کار دشواری خواهد بود. هرگز صحرای بزرگ آفریقا برای سازمان‌های اطلاعاتی غرب مثل مناطق عربستان یا پاکستان اهمیت نداشته است. اطلاعات محدود از آن گذشته، سازمان‌های اطلاعاتی کشورهای واقع در جنوب صحرای آفریقا قدرت محدودی برای جمع‌آوری اطلاعات دارند. تنها الجزایر است که سازمان اطلاعات قوی‌تری دارد و می‌تواند رفت‌وآمد گروه‌های اسلامگرای محلی را کنترل کند. با این حال گروه روبه‌رشد «القاعده بلاد مغرب اسلامی» فرصت آن را یافت تا افرادی را به خدمت بگیرد که برای الجزایری‌ها ناشناخته باشند. به‌طوری که دو نفر از حمله‌کنندگان به عین امیناس تابعیت کانادایی داشتند. برای همین منابع امنیتی یا اکثر دیپلمات‌های غربی نمی‌دانند پایگاه‌های القاعده درحال حاضر در کجای کشورهای شمال آفریقا استقرار دارند. بعضی‌ها معتقدند محل تجمع این گروه در کوه‌های ایگوگاس در شمال مالی قرار دارد. برخی دیگر اما براین باورند که گروه‌های جهادی برای خرید اسلحه به لیبی می‌روند. با این حال گفته می‌شود این گروه‌ها از اینکه در لیبی اقامت کنند پرهیز دارند. زیرا تعداد زیاد گروه‌های مسلح در این کشور وضعیت آنها را به نسبت بی‌ثبات می‌کند. یک منبع الجزایری می‌گوید: «پناهگاه فعلی این گروه‌ها نیجریه است.» وی این مساله را رد می‌کند که گروه‌های وابسته به القاعده در سایر مناطق به‌خصوص الجزایر پراکنده باشند. با این حال تقریبا اکثر سازمان‌های اطلاعاتی کشورهای شمال آفریقا بر این نکته اتفاق نظر دارند که القاعده تهدیدی بزرگ برای کل کشورهای منطقه است.
منبع: المشاهد السیاسی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.