|

كارشناسان نگران تكرار «۱۱سپتامبر»

نبض «القاعده» هنوز می‌تپد

تانیا تجلی

12سال پیش 19نفر در ایالات‌متحده آمریكا دو هواپیما ربودند و به دل برج‌های دوقلو مركز تجارت جهانی در آمریكا در نیویورك زدند؛ آن‌روزها مثل این‌روزها نامشان چندان مطرح نبود؛ با این حال از گوشه‌وكنار خبر رسید كه گروهی تروریستی به‌نام «القاعده» مهندسی این حملات را برعهده داشتند. القاعده شاخه‌اش بیش از پیش گسترده شد و دنیا را با نیروهایی كه به‌طور ویژه آموزش داد، به واهمه واداشت. زمان ولی گذشت و 10سال پس از آن ماجرا، تصویری از اوباما، مركل و سایر قدرتمندان اروپایی منتشر شد كه همگی بهت‌زده به تصویری زل زده بودند؛ تصویر حكایت از كشته‌شدن «اسامه بن‌لادن» داشت؛ شماره‌یك القاعده بالاخره پس از تعقیب‌وگریزهای فراوان از پا درآمد و موجی از خوشی ذهن دولتمردان غربی را فراگرفت كه القاعده رو به افول است. حالا دوسال بعد از كشته‌شدن بن‌لادن، حرف‌های كارشناسان روایت دیگری از القاعده سر زبان‌ها انداخته است... تعطیلی سفارتخانه‌های كاخ‌سفید «پیتر کینگ» سناتور جمهوریخواه آمریکا پنجم‌آگوست سال‌جاری نسبت به قدرتمندترشدن القاعده بیش از گذشته در سال‌های اخیر هشدار داد و گفت: «القاعده اکنون از بسیاری جهات قوی‌تر از 11سپتامبر شده است و پراکندگی آن می‌تواند برای ما تهدید خطرناک‌تری از قبل باشد.» به گزارش «هافینگتون‌پست کینگ» همچنین وابستگان القاعده در شبه‌جزیره عربستان را خطرناک‌ترین گروه‌های القاعده توصیف کرد. اظهارات کینگ پس از آن صورت گرفت که چهارم آگوست، به‌دنبال نگرانی از اینکه القاعده در روزهای آتی حملات خود را در خاورمیانه، آفریقای‌شمالی و دیگر مناطق آغاز کند، کاخ‌سفید 22 سفارتخانه و کنسولگری خود را تعطیل کرد. پس از این اقدام، روزنامه دیلی‌تلگراف گزارش داد سازمان جاسوسی آمریکا به پیام‌هایی دسترسی پیدا کرده که در آنها ایمن الظواهری، جانشین اسامه بن‌لادن، به ناصر الوحیشی، رییس القاعده یمن دستور داده حملاتی را به اجرا درآورند. اما تنها آمریکا نبود که از اقدامات القاعده نگران بود، بلکه برخی از کشور‌های اروپایی نیز سفارتخانه‌های خود را در یمن تعطیل کردند. انگلیس، آلمان و فرانسه ازجمله کشورهایی بودند که سفارتخانه خود را در یمن تعطیل کردند. اقدامی که واکنش یمن را به‌دنبال داشت؛ «ابوبکر القربی»، وزیرخارجه یمن ضمن انتقاد از شیوه تعامل غربی‌ها با تهدیدهای مربوط به احتمال اجرای عملیات تروریستی گفت: «خروج هیات‌های دیپلماتیک از صنعا و بستن سفارت‌های خارجی در یمن، نشان‌دهنده ضعف غربی‌ها درمقابله با چالش‌ها است.» سال گذشته هم در روز 11سپتامبر به سفارت آمریکا در لیبی حمله شد و سفیر آمریکا و سه‌نفر دیگر جان خود را از دست دادند. یکی از اعضای سازمان سیا که موجب به‌دام‌انداختن اسامه بن‌لادن شده، می‌گوید القاعده همچنان همانند زمان عملیات 11سپتامبر، نیرومند است. میشل شویر، عضو پیشین سیا که تیم تعقیب اسامه بن‌لادن را در دهه ۹۰ هدایت می‌کرد، می‌گوید: «زمان زیادی به پیروزی جنگ باقی مانده و غرب درحال باختن است. تحلیلگران بر این باورند که احتمال دارد حادثه 11سپتامبر بار دیگر تکرار شود.» آیا القاعده از گذشته قدرتمند‌تر شده است؟ آیا القاعده همچنان تهدیدی برای آمریکا محسوب می‌شود؟ افزایش تدریجی قدرت القاعده به گزارش نشنال‌پست، مطالعات سازمان اطلاعات امنیت کانادا نشان می‌دهد القاعده در پنج‌سال آینده غیرقابل پیش‌بینی‌تر و قوی‌تر خواهد شد. وضعیت القاعده در سال 2018 چگونه خواهد بود؟ بنابر گزارش این سازمان این سوالی است که از متخصصان برجسته پرسیده شده است. متخصصان در این بررسی باید در پاسخ به این سوال یکی از این سه پاسخ را برمی‌گزیدند: 1- کاهش قدرت القاعده 2- افزایش تدریجی قدرت القاعده 3- افزایش سریع قدرت القاعده. اکثر شرکت‌کنندگان در این نظرسنجی گزینه دوم را برگزیدند. رشد تدریجی قدرت القاعده تهدیدات توسط این گروه بنیادی اسلام‌گرا را تغییر می‌دهد. به‌موجب این مطالعات رهبران القاعده هرچه مستقل‌تر و فرصت‌طلب‌تر شده‌اند، کمتر قابل‌پیش‌بینی‌اند و هرچه سلاح‌ها و منابع مالی جدید و پناهگاه‌های امن‌تری یافتند، قدرت بیشتری کسب کرده‌اند. سرنوشت القاعده پس از کشته‌شدن اسامه بن‌لادن رهبر این گروه یعنی دوسال پیش به‌طور گسترده‌ای موردبحث قرار گرفت. هنگامی که در اواخر دهه 1980 برخی از شبکه‌های تروریستی در پیشاور پاکستان شکل گرفت، برخی صاحبنظران از آن به‌عنوان یک نیروی روبه‌زوال نام می‌بردند، این در حالی بود که برخی دیگر معتقد بودند که این شبکه‌ها تهدیدات قابل پیش‌بینی در آینده خواهند بود. بر اساس آنچه که شرکت امنیتی «اینتل‌سنتر» گزارش داده است، از 41 گروه فعال وابسته به القاعده، 28گروه تا قبل از حمله 11سپتامبر سال 2001 وجود نداشتند. بسیاری از این گروه‌های وابسته، به‌دلیل فقدان قدرت اجرایی در درون دولت‌هایی که بهار عربی در آنها رخ داد، به‌دنبال یافتن پناهگاه‌های عملیاتی هستند. از زمان آغاز بهار عربی، بی‌ثباتی منطقه‌ای زمینه را برای یافتن فرصت و مزایا در این کشورها برای القاعده فراهم کرد. ازجمله حملاتی که در لیبی، الجزایر، مالی، نیجریه، عراق و سوریه رخ داده و می‌دهد نمونه‌هایی از به‌قدرت‌رسیدن القاعده در این کشورهاست. پیش‌بینی مطالعه سازمان امنیت کانادا که نتیجه کارگروهی دوروزه بود نشان داد که القاعده شکست نخواهد خورد و به حملاتش ادامه خواهد داد. حتی در خوشبینانه‌ترین سناریو، القاعده در جهت استراتژی حملات کوچک و مکرر پیش خواهد رفت. تاریک‌ترین زنجیره این حوادث فرض القاعده‌ای است که با بدترشدن خشونت، فقر، ناامنی و فروپاشی رژیم‌ها درصدد به‌دست‌گرفتن کنترل دولت‌هایی با سلاح‌های هسته‌ای است که تهدیدی برای امنیت جهانی است. محتمل‌ترین چشم‌اندازی که این مطالعه نشان داد آن بود که القاعده به آرامی و پیوسته با فروش خشونت ضدغربی، زمین می‌خرد. القاعده و «بهار عربی» البته نقش القاعده در حوادث اخیری كه در كشورهای عربی رخ داده هم پررنگ است. به گزارش «فارین‌پالیسی» مطالعات نشان داده که درگیری‌ها در سوریه به‌طور بالقوه زندگی جدیدی را برای القاعده رقم زده است. درگیری‌های طولانی در این کشور موجب شده جمعیت جوان، محروم، سرخورده و به حاشیه رانده‌شده به اسلامگرایان افراطی جذب شوند. به گزارش «گاردین» در سوریه اولین انفجار عمده در دمشق و در دسامبر 2011 رخ داد؛ درست 9ماه پس از شورش‌ها علیه «بشار اسد». انفجارها و دیگر حملات بعدها توسط «جبهه النصره» اتفاق افتاد. این گروه حین جنگ داخلی سوریه و در 23 ژانویه 2012 تشکیلش را اعلام کرد. النصره در دسامبر 2012 توسط آمریکا به‌عنوان یک سازمان تروریستی معرفی شد. این گروه تحت‌نظر و اشراف ارتش آزاد سوریه به مبارزه با دولت سوریه می‌پرداختند و نشان آنها حمل دستنوشته‌ها و شعارهای اسلامی ازجمله پرچم سیاه «لااله‌الاالله» بود. این گروه به درخواست کشورهای حامی خود در حلب، شمال و حمص، مرکز و ریف دمشق، جنوب و ادلب و شمال‌غربی سوریه پراکنده شدند و از همان ابتدا کاملا اهداف سلفی وهابی داشتند، به‌همین دلیل بسیاری از مردم سوریه از آنها دوری می‌جستند. تصاویر ناآرامی و آشوب در مصر و مرگ معترضان اسلامگرا در رسانه‌های سراسر جهان فرصت ایده‌آلی برای گسترش استراتژی بهره‌برداری از بی‌ثباتی یکی دیگر از کشورهای درگیر بهار عرب است. گرچه وضعیت مصر بسیار غیرقابل‌پیش‌بینی است و جبهه مناسبی برای جهادگران محسوب نمی‌شود، اما به گزارش «المانیتور» خشونت‌های کنونی این کشور را در معرض خطر قرار داده و این وضع مشوق طرفداران خشونتی است که مسلمانان را تحت قانون شریعت درآورند چراکه مصر سابقه خشونت‌ اسلامی دارد. ترور انورسادات، رییس‌جمهور پیشین مصر در سال 1981 توسط اسلامگرایان و کشته‌شدن 58توریست به‌دست شبه‌نظامیان در سال 1997 گواهی بر این ادعاست. در لیبی و از زمان سرنگونی معمر قذافی دیکتاتور سابق این كشور در سال 2011 شبه‌نظامیان اسلامگرا شامل القاعده مغرب، از لیبی به‌عنوان منبع تامین سلاح استفاده کردند. در طول دوسال گذشته مقدار نامعلومی سلاح از لیبی به مصر فرستاده شد و همین امر بر بی‌ثباتی خلق‌شده ناشی از فرار صدها زندانی از زندان‌های مصر طی انقلاب 2011 افزود. یمن هم به یکی از کشورهایی تبدیل شده که به‌دلیل برخورداربودن از زمینه فعالیت تروریستی به یکی از مهم‌ترین مناطق تروریستی جهان تبدیل شده است. در یمن امکاناتی وجود دارد که اجازه می‌دهد تروریسم از این کشور به سایر کشورها گسترش یابد. یمن كشوری است كه در آن شمار اسلحه‌ها بیشتر از شمار جمعیت است و نیمی از جمعیت آن بی‌سواد هستند. نزدیك به یك‌چهارم مردم آن قادر به پیداكردن شغل نیستند و درگیری‌های داخلی باعث شده هزاران‌نفر، محل سكونت خود را ترك كنند. این مسایل، یمن را تبدیل به مكانی مناسب برای حضور و فعالیت افراط‌گرایان كرده است. شرایط اجتماعی، اقتصادی و امنیتی و همچنین افزایش فقر و بی‌سوادی زمینه را برای اقدامات تروریستی در یمن و سرایت اقدامات تروریستی به کشورهای دیگر را فراهم کرده است. تروریسم در یمن به دو شکل وجود دارد؛ شکل نخست به رهبری القاعده و ایمن الظواهری بوده و شکل دوم به رهبری شخصیت‌های دولتی علیه فعالان سیاسی جنوب یمن است. سازمان‌های امنیتی یمن قادر نیستند مشخص کنند چه کسانی حامیان تروریسم داخلی این کشور هستند. تاکتیک‌ها و اهداف القاعده در یمن با تاکتیک تروریسم داخلی متفاوت است. القاعده از ناامنی‌ها و عملکرد ضعیف سازمان‌های امنیتی یمن برای پیشبرد اهداف خود استفاده می‌کند. به گزارش بوستون‌گلوب در میان کشورهای بهار عرب، تونس بهترین شانس برای دستیابی به یک دموکراسی موفق را دارد. مصر پس از کودتای نظامی همچنان ناآرام است، لیبی از گروه‌های افراط‌گرای مسلح به‌ستوه آمده و سوریه درگیر جنگی بی‌پایان است. اما ظهور گروه‌های جهادی مرتبط با القاعده در دره‌های پوشیده از درخت و غارهای مناطق کوهستانی در نزدیکی مرز تونس با الجزایر تهدیدی برای این کشور ایجاد کرده است. کوه‌های جبل شعامبی که به عنوان پارک ملی برای حفاظت از گونه‌های در معرض انقراض حیوانات در جنوب‌غربی تونس احداث شده بود، درحال حاضر تبدیل به پناهگاهی برای القاعده به‌شمار می‌رود. دولت تونس این گروه‌های جهادی افراط‌گرا را مرتبط با شاخه القاعده در شمال آفریقا می‌داند. این تهدیدات سبب به‌خطرافتادن تعادل در تونس شده است. به گونه‌ای که جو بی‌اعتمادی در میان احزاب سیاسی شکل گرفته است. ناآرامی‌های اخیر در تونس هم سرویس‌های امنیتی این کشور را با چالش‌هایی از جمله کمبود بودجه روبه‌رو کرده است. ژنرال رشید عمار، رییس ارتش تونس پایان ژوئن هشدار داد تونس ممکن است مانند سومالی شود. کشورهایی دیگر برای مبارزه با تروریسم منابع اقتصادی دارند این در حالی است که ما هیچ‌چیز نداریم. عمار گفت: من در تونس نشانه‌هایی را می‌بینم که مرا می‌ترساند و خواب را از من گرفته است. او چندی پس از این سخنان استعفا داد. منشا این ترس همان اردوگاه‌های آموزشی پنهانی است که در پارک ملی جبل‌شعامبی در امتداد کوه‌های اطلس قرار گرفته است. با کندشدن روند اصلاحات در کشورهای بهار عرب و معترضان سرخورده در این کشورها، تعداد القاعده مخصوصا در شمال آفریقا و خاورمیانه و در میان جوانان زیر 20سال افزایش چشمگیری یافت. پیش‌بینی رشد تدریجی القاعده نشان می‌دهد وابستگان القاعده در غرب آفریقا، شاخ‌آفریقا و شبه‌جزیره سینا به‌دنبال بازتفسیر شبکه ترور به‌منظور بهره‌برداری از نارضایتی‌های محلی بودند. رشد تدریجی القاعده این گروه را غیرمتمرکز می‌کند به‌طوری‌که با ورود رهبران جدید به القاعده، اعضای ارشد کنار گذاشته می‌شوند و گروه‌های مسلح تازه‌تاسیس هم خود را با شبکه‌های دیگر مرتبط می‌کنند. همین افزایش نیروها سبب می‌شود تا کمتر منسجم و قابل‌پیش‌بینی باشند. مطالعات نشان می‌دهد که دولت‌های غربی با کاهش بودجه و تخلیه نیروهای نظامی خود موجب افزایش تدریجی القاعده می‌شوند. «هرچه آسیب‌پذیری غرب بیشتر می‌شود، قدرت تدریجی القاعده هم افزایش می‌یابد.» پیام ویدیویی رهبر جدید القاعده در اینترنت و در حمایت از اعتراض‌ها در کشورهای عربی خاورمیانه نشانی از فرصت‌های بهار عربی به القاعده بود. «ایمن الظواهری»، رهبر القاعده در سال 2011 و به‌مناسبت حملات 11سپتامبر سال 2001 اعلام کرد: «اعراب نباید دیگر از آمریکا ترسی داشته باشند. 10سال از وقوع حملات به نیویورک، واشنگتن و پنسیلوانیا در آمریکا می‌گذرد. آن حملات کوبنده، تکان‌دهنده بود و همچنان به تحریک مبارزات جهانی ادامه می‌دهد. الظواهری که یک مصری است و پس از کشته‌شدن اسامه بن‌لادن، رهبر سابق القاعده، رهبری این گروه را در ماه ژوئن سال‌جاری به‌دست گرفته است، قیام مردمی در مصر، تونس و لیبی را مورد ستایش قرار داد. سخنرانی باراک اوباما رییس‌جمهور آمریکا در ژوئن امسال نقطه‌عطفی برای مبارزه علیه تروریسم بود. اوباما در این سخنرانی بر لزوم بازتعریف تروریسم جهانی پس از حملات 11سپتامبر تاکید کرده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.