آمریکاییها به پرونده هستهای ایران چگونه نگاه میکنند
راهحلهای تاریخی برای چالشی معاصر
فرنگیس بیات از اواسط بهار سالجاری از همان روزهایی که سیاسیون ایرانی مشغول آمادهسازی و وزنکشی نیروهای سیاسی اطراف خود برای نامزدی در انتخابات ریاستجمهوری بودند، پرونده هستهای معیار تعیینکنندهای برای این طرف یا آن طرف خطکشیهای سیاسی شد و بهعنوان یکی از سنجههای اصلی برای ارزیابی توانایی نامزدها تبدیل شد. پس از انتخابات هم باز این پرونده هستهای است که بهعنوان معیار چگونگی شکلگیری روابط سیاسی ایران در سطح بینالمللی و حتی جهانی مورد توجه است. کارشناسان و سیاستمداران غربی مصالحهجو در مراکز مختلف تحقیقاتی و پژوهشی با نگاه مستقیمی به چگونگی حل پرونده هستهای مشغول سناریونویسی درباره آتیه روابط تهران با جهان هستند. آنچه میخوانید از مجموعه نوشتههایی خواهد بود که راهحلهای انیرانیها را درباره پرونده هستهای به بازخوانی مشترک با خوانندگان میگذارد. طرح راهحلهای پیشنهادی برای پرونده هستهای ایران دیگر بخشی از همه اظهارنظرهای کارشناسیشده است که این روزها درمورد آینده روابط ایران و غرب میشنویم. حل پرونده هستهای ایران حتی به مسایلی مثل امنیت خاورمیانه، حل
بحران سوریه یا آینده اسلامگرایی در مصر هم مرتبط دانسته میشود. خلاصه کلام اینکه پرونده هستهای ایران اینبار در چشم کارشناسان غربی، قرار است تکلیف جهان را یکسره و همه مناقشات و موضوعات را در ارتباط با هم روشن کند. «قبله عالم»بودن ایران یا همان مرکزیت وضعیت ژئوپلیتیکیاش چندان هم از بافتهشدن همه مسایل این منطقه به برقراری توازن جهانی در پی آن، دور نیست. اما نباید فراموش کرد که نباید پرونده هستهای ایران را بیش از آنچه هماکنون هست، سنگین کرد و بار جدید پیچیدهکننده دیگری بر آن گذاشت؛ اما گویا گریز دیگری هم نیست، پرونده هستهای ایران برای کارشناسان غربی تبدیل به هنر حل یکی از پیچیدهترین مناقشاتی شده است که در صحنه نظام بینالملل در جریان است. راهحلهای پیشنهادی عمدتا حول سه الگو شکل گرفته است. سه الگویی که الهام گرفته از رویدادهای تاریخی قرن بیستم و سالهای پایانی عصر دوقطبی است. بهزعم غربیها این الگوها میتوانند برای رویارویی با مساله ایران، مورد توجه قرار بگیرند. راهحل کوبایی از راهحلهای پیشنهادی که بهشدت مورد توصیه اندیشکدههای آمریکایی و دانشگاهیان مصالحهجو آمریکایی است،
«راهحل کوبایی» پرونده هستهای ایران است. طیف گستردهای از اندیشکدهها، روزنامهنگاران و حتی اعضای کنگره آمریکا برای طرح امکان حل پرونده هستهای ایران، بهسراغ بحران موشکی کوبا میروند. اما بحران موشکی کوبا چه بود؟ ساعت 9صبح 16اکتبر 1962 عکسهای ماهوارهای آمریکا روی میز جان.اف.کندی نشان میداد که شوروی موشکهای میانبرد تاکتیکی را در کوبا مستقر کرده است. همین کافی بود تا کلید تشدید بحران هستهای میان دو ابرقدرت اتمی سویچ بخورد. بهرغم فشارهای فزاینده بر جان.اف.کندی برای محاصره کوبا یا اقدام برای انهدام سایتهای موشکی کوبا، طبق اسنادی که 25سال بعد از این تاریخ افشا شد، کندی توافق پنهانی و اعلامنشدهای برای برداشتن موشکهای ژوپیتر در ترکیه درمقابل برچیدن موشکهای شوروی از کوبا انجام میدهد. طی 13روز از آن صبح تاریخی 16اکتبر تقریبا بیشتر بلندگوهای خطدهنده سیاست خارجی در واشنگتن کندی را تشویق به برخورد میکردند، اما احتیاط سیاسی کندی، نطق تاریخی هشدارآمیز او درمورد تصویر مردم آمریکا از «دشمن» تبدیل به درسهای آموزنده «بحران موشکی کوبا» شد. درسی مبتنی بر رسیدن به توافق برمبنای واقعیات موجود و نه برمبنای
تصاویر اغراقشده رسانهای و لابیهای سیاسی بیمسوولیت درقبال منافع ملی. چرا پرونده هستهای ایران شبیه «بحران موشکی کوبا»ست؟ قراین مختلفی وجود دارد که «موقعیت» تصمیمگیری درمورد پرونده هستهای را به بحران موشکی کوبا شبیه میسازد. قیاسهایی که در پی این برابرسازی تاریخی ترسیم میشود عبارت است از اینکه در هر دو بحران دو قدرت حضور تعیینکنندهای دارند. در سال 1962 شوروی و آمریکا بازیگران اصلی بودند و بازیگر سومی بهنام فیدل کاسترو در پشتصحنه بود. قرینه این بازیگران در مورد پرونده هستهای ایران شاهد دو بازیگر ایران، آمریکا در صحنه اصلی و بازیگر غیرمستقیم تاثیرگذاری بهنام اسراییل است. این برابرسازی بازیگران تنها به همینجا ختم نمیشود، بلکه نوع ترتیبات ژئوپلیتیکی تاثیرگذار بر بازی این بازیگران نیز باز تکرار ترتیبات ژئوپلیتیکی حساس موردنظر بازیگران هر دو معادله است. در «بحران موشکی کوبا» حساسیت آمریکا به استقرار موشکهای میانبرد در کوبا نوعی پاشنه آشیل ژئوپلیتیکی درست کرده بود که در پرونده هستهای نوع ترتیبات شکلگرفته در خاورمیانه (شرق مدیترانه) حمایت ایران از سوریه و لبنان گونهای
عدمتوازن ژئوپلیتیکی برای آمریکاست. درواقع میخواهیم تاکید کنیم که نکات موردنظر اندیشکدههای آمریکایی از ترسیم این برابریها این است که آمریکا با قرارگرفتن در موقعیتی مشابه میتواند تصمیمی شبیه تصمیم جان.اف.کندی درمورد عقبنشینی از محاصره کوبا در قبال عقبنشینی مسکو از استقرار موشک را مجددا نشان دهد. اما آنچه باز مورد تاکید کارشناسان غربی است اینکه تصمیمگیری طبق الگوی خطرناک و حادی مثل «بحران موشکی کوبا» برای آمریکا و در مورد پرونده هستهای به مراتب سادهتر و معقولانهتر خواهد بود. چرا؟ آنچه اتفاقا الگوبرداشتن از «بحران موشکی کوبا» را برای طرف آمریکایی مطلوبتر میکند این است که اساسا ایران در وضعیت توازن هستهای با آمریکا قرار ندارد. ایران اساسا بازیگر دارای زدن «ضربه اول» نیست که آمریکا بخواهد با شدت و حدت هرگونه امتیازدهی بر سر گسترش توان صلحآمیز هستهای این کشور را با «هستهای- نظامی»شدن ایران یکسان بگیرد. در تحلیلهای مصالحهجویان آمریکایی میخوانیم که خطرترسیم شده «ایران هستهای»، بیش از آنکه توانمندی فنی «زدن ضربه اول» تهران باشد، تصویری رسانهای است از خطوط و شکلهایی که در تحلیلهای رسانهای
با تصاویری جنگی و اتمی چاشنی گزارشهای خبری میشود و بیش از آنکه وجهی از افشای واقعیت داشته باشد، تصاویر زیباییشناختی است از توجیه مقدماتی توسلبهزور و رویهای است برای اقناع مخاطبانی که چندان از توانمندی واقعی هستهای ایران چیزی نمیدانند. اما از آنجایی که این موضوع به مفهومی به نام «پرستیژ» ایران پیوند خورده است، وجهی غیرقابل کوتاهآمدن پیدا کرده است. «گراهام آلیسون» از استادان روابط بینالملل هاروارد، کشمکش پرونده هستهای ایران را نوعی بحران موشکی کوبا در «اسلوموشن» [حرکت آهسته] میخواند. اگر تصمیم جان.اف.کندی برغلبه بر جریان مشوق او در محاصره کوبا نبود، بحران موشکی کوبا از هولناکترین لحظه احتمالی برخورد دو ابرقدرت امروز تبدیل به الگوی حل مناقشات اتمی نمیشد. جان.اف.کندی نهتنها با تصمیم پنهانی برچیدن موشکها از ترکیه و اعلام آن به مسکو این رویه را تکمیل نکرد که با ایراد نطق تاریخی خطاب به ملت آمریکا سعی کرد تصویر ساختهشده از «دشمن» را واقعیتر کند. کاری که امروز اوباما به توصیه کارشناسان مختلف اطلاعاتی، سیاسی و رسانهای باید به آن همت بورزد. تهران باید مترصد چنین حرکتی باشد، اگر آمریکا از تصویر
ساختهشده ذهنیاش از ایران و از خطر اغراقشده هستهای تهران با شجاعت بگذرد و با عمل به راهبرد توصیهشده «اول تو» گام بردارد، میتوان گفت که اوباما درسهای تاریخی «بحران موشکی کوبا» را خوب فراگرفته است. راهحل چینی راهحل دوم باز به نمونه تاریخی سردی روابط پکن و واشنگتن در دوره مائو برمیگردد که نهایتا این دو کشور بعد از 25سال درپی ابتکارهایی مثل دیپلماسی «پینگپنگ» و سفر نیکسون با تکیه بر اراده رهبران سیاسی دو کشور به قهر دوجانبه پایان داد. این ابتکار از آنجایی بهزعم کارشناسان غربی قابلالگوبرداری است که وزیر خارجه آمریکا با سفرهای متعدد و نقشآفرینی در حوزههای مختلف بحرانی در خاورمیانه و آسیای شرقی زمینهساز نزدیکی روابط شد. موقعیتی که اینروزها در خاورمیانه آشوبزده نیاز به حضور و رایزنی با ایران را برای طرفهای درگیر چندبرابر کرده است. حتی نیکلاس برنز تلویحا در آخرین مقاله خود در «بوستون گلوب» چنین نقشی را برای «جان کری» در نظر گرفته است. نکته دیگری که در راهحل چینی بسیار مورد تاکید قرار میگیرد بحث توان امنیتسازی و تسری امنیت از ایران به دیگر حوزههای خاورمیانه است. نکته مورد
تاکید محققان و بعضی از چهرههای سیاسی آمریکایی این است، حال که ایران در خاورمیانه آشوبزده و متفرق این روزها نمایش موفقی از ثبات دارد، چرا نباید لنگرگاه تسری ترتیبات امنیتساز باشد؟ چرا آمریکا با دست خود یکی از باثباتترینهای خاورمیانه را بهسوی تزلزل و دشمنی بیشتر سوق بدهد؟ اراده سیاسی طرف ایرانی محکم و متکی به برگزاری انتخاباتی است که نشانههای جدی را برای طرف آمریکایی قابل درک میکند. یکی از نکات مورداشاره این کارشناسان غربی بهویژه سیاستمدار فرانسوی «شارل میلون» که در مرکز تحقیقات علمی در لیختناشتاین توصیههای سیاسی فنی میدهد، این است که ثبات ناشی از استقرار یک نظام جمهوری با توانایی برگزاری انتخابات بدون تعویق درمقایسه با دیگر نظامهای سیاسی خاورمیانه با محتوایی سلطنتی، بیثبات و فاقد سازوکارهای مردمی چرخش و واگذاری قدرت، نوعی بیراههرفتن از برقراری ثبات در نظام بینالمللی است. دیگر نظرات نزدیک به این دیدگاه امنیتی میگوید که ایران را باید بهعنوان بازیگری در نظر بگیرد که غرب نهتنها باید روی آن فشار بگذارد بلکه برای تسریدادن امنیت در منطقه باید به آن میدان بدهد. درواقع زمانی که واشنگتن پکن را
به تایوان ترجیح داد، نگاه کلانی به پیامدهای امنیتساز این روابط داشت و این ملاحظه میتواند درمورد رابطه با تهران در وضعیت دومینوی آشوب خاورمیانه الگو قرار بگیرد. البته نباید فراموش کرد که برقراری روابط واشنگتن با پکن، بهمعنای پایاندادن به همه تنشها و اختلافات نبود و حتی آمریکا تا سال 1979 همچنان به رابطه با «جمهوری چین در تایوان» ادامه داد. این به این معناست که اساسا نباید انتظار داشت همه مشکلات در پی یک کنفرانس یا حتی امضای معاهدهای بهکل حلوفصل شود. همواره سطحی از مناقشه باقی خواهد ماند، این سطح تنش گاه لفظی، گاه موضعگیری سیاسی و گاه تقابلهای تجاری خواهد بود. واقعیکردن تصویر حل تنش نیز به شروع روند حلوفصل کمک خواهد کرد. پیش از هرچیز اراده سیاسی نیاز است. در دو راهحل پیشنهادی اول برای حل مساله عمدتا اراده سیاسی، وضعیت نخبگان تصمیمگیرنده، بررسیهای فایده - زیان، بحث پرستیژ ملی و بسترهای سیاسی زمینهساز در ایران و آمریکا موردتوجه قرار گرفته است و بهطور بالقوه میزانی از خوشبینی در مورد محتمل و شدنیبودن همه آنها وجود دارد. راهحل برزیلی پیشنهادی که ماتیاس سپکتور بهعنوان
کارشناس روابط بینالملل و آگاه به مسایل فنی بازرسیهای آژانس بینالمللی روی آن تاکید میکند، این است که بهواسطه گرهخوردن فعالیتهای بومی اتمی ایران با شأن و «پرستیژ» ملی ایران، اینگونه بازرسیها از ایران باید عمدتا توسط کشورهای جنوب صورت بگیرد. این تجربهای است که برزیل در دهه 1970 با همکاریهای دوجانبه تحت نظارت آژانس درمقابل آرژانتین آن را تجربه کرد. این فرآیند هم ضامن ادامه رژیمهای نظارتی بینالمللی برای برقراری صلح و امنیت خواهد بود. توافقی که میان برزیل و آرژانتین اتفاق افتاد شاید بتواند اینبار میان ایران و یکی از کشورهای جنوب هم بار دیگر اتفاق بیفتد. راهحل سوم که عمدتا رنگوبوی سیاسی ندارد، نوعی پیشنهاد برای آغاز ابتکارات فنی و هدفش کمکردن فشار جبهه جهانی در مقابل خواستهای قانونی ایران است که به راهحل «برزیلی» معروف است. راهحل پیشنهادی سوم نوعی تجربه فنی همکاریهای جنوب با جنوب و نه شمال با جنوب درمورد راستیآزماییهای اتمی ایران است که بر محترمشمردن شأن ملی کشور مورد بازرسی (ایران) و حذف بازیگر ابرقدرت از اعمال این نوع نظارتها تاکید دارد. راهحل سوم میگوید که بازرسیهای پیشبینیشده
سازمان انرژی اتمی میتواند توسط کشور ثالث مورد اعتماد تهران صورت بگیرد و دلیلی ندارد که وجه نظارتی بر فعالیتهای ایران با موقعیت سروریطلبی قدرتهای بزرگ بههم بیامیزد و احساس ارزشمندی ملی تلاشهای اتمی ایران را زیرسوال ببرد. راهحل سوم با نیمنگاهی روانشناختی سعی دارد پاسخ میانطرفی پیدا کند که هم ایران را متعهد به ان.پی.تی. نگهدارد و هم به قدرتهای بزرگ اجازه اعمال برتری را در قالب بازرسیهای جهانی ندهد. نمونه موفق این پیشنهاد، بازرسیهایی بوده است که آرژانتین از تاسیسات مشکوک هستهای برزیل بهعمل آورد و این خود زمینهساز حل توانمندیهای هستهای برزیل با جامعه جهانی و البته رفع سوءظن واشنگتن نسبت به ریودوژانیرو شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.