گفتوگو با طناز طباطبایی درباره «باغبان مرگ» و «هیس! دخترها فریاد نمیزنند»
تئاتر پیچ و مهره بازیگر را سفت میکند
فرزانه ابراهیمزاده
از بازی در نمایش درس به کارگردانی داریوش مهرجویی در ماههای آخر سال 90 تا باغبان مرگ در تابستان 92، طناز طباطبایی در چهار نمایش به صحنه رفته است. نمایشهایی با تمها و گونههای مختلف. او در باغبان مرگ در کنار آتیلا پسیانی نقش تریسی خبرنگار جوانی را بازی میکند که دو هفته مانده به اعدام آرنولد کرامبرگ (قاتل 25 زن) قرار است با او آخرین گفتوگویش را انجام دهد. نقشی که با نقش دختر در«درس» مهرجویی و نقش میلو در نمایش «تن تن و راز قصر مونداس» تفاوتهای بسیار زیادی دارد. طباطبایی ترجیح میدهد در نقشهای متفاوت بازی کند. نمایش باغبان مرگ درست در زمانی در تالار شمس اکو به روی صحنه رفته است که فیلم «هیس! دخترها فریاد نمیزنند» با بازی طباطبایی اکران شده است. او در این فیلم نقش زن جوانی را برعهده دارد که در روز عروسی مرتکب یک قتل میشود و این قتل راز سکوت 20ساله او را آشکار میکند. بازی طباطبایی در آخرین ساخته پوران درخشنده یکی از سختترین نقشهایی است که ایفا کرده. هرچند که خود او میگوید نقشهای سخت را بیشتر دوست دارد. باغبان مرگ چهارمین نمایشی است که در دو سال گذشته در آن بازی کردهای.
در میان این چهار نقش تریسی به نسبت سه کاراکتر قبلی جدیتر است و تم فانتزی کاراکترهای قبلی را ندارد. چطور شد بعد از دو نقش فانتزی یک نقش جدی را بازی کردی؟ این تفاوتی که اشاره میکنی را در همه نقشهایم چه در سینما، چه در تلویزیون و چه در تئاتر رعایت میکنم. علاقه شخصیام این است که در یک نقش بهخصوص جا نیفتم. در نتیجه سعی میکنم چه در تئاتر و چه در هر مدیوم دیگری تفاوت نقش را رعایت کنم. این را به گونهای تجربهگرایی میدانم. این تفاوت نقشها برای خودم چالشبرانگیز است و فکر میکنم که مخاطب هم دوست دارد که این تفاوت نقشهای مختلف را ببیند. از اینکه بخواهم کاراکتری که درآن خوب هستم را دوباره تکرار کنم، میگریزم. چون آن نقش را یکبار بازی کردم و امتحانم را پس دادم. چه اتفاقی برای تو به عنوان بازیگر میافتد که بعد از نقش فانتزی میلو در تن تن به تریسی میرسی. نقش کاراکتری با ریزهکاری خاص خودش. متن باغبان مرگ آنقدر خوب نوشته شده است و ریزهکاریهای نقش در آن رعایت شده است که خود متن به بازیگر امکانهای جدیدی را پیشنهاد میدهد. به اضافه کارگردانی خوب آقای دشتآرای که برای رسیدن به این
جزییات کمک کردند. ایشان بازی را خوب میشناسد و این ریزهکاریها در تمرینها و با کمک او به دست آمده است. تریسی خبرنگاری است که دنبال ماجراجویی است. در پینگ پونگی که در متن بین او و آرنولد وجود داشت- چون میزی که در مقابلشان بود حس میز پینگ پونگ را به مخاطب القا میکرد- هی توپ را به هم پاس میدادند. اما در نهایت بازی را به آرنولد کرامبرگ میبازد. تریسی آمده است که کشف کند و مهم بازی است. بازیای که تریسی با انگیزه کشفکردن به آن تن میدهد. مهم برندهبودن یا بازندهبودن نیست. مهم کلیت اجراست که در تقابل پینگپونگ این دو بهوجود میآید و اجراگر تماشاچی را در این تقابل همراه میکند. اما از یک جایی این آرنولد کرامبرگ است که دارد تریسی را کشف ميکند. بله. من از ابتدای ماجرا میگویم که تریسی شروع میکند به کشفکردن آرنولد. جایی که میبیند نقطه ضعف که اسم او است را فشار میدهد اتفاقا نقطه ضعف او نیست و اصلا به اسمش توجهی ندارد. این نقطهای است که آرنولد دارد سعی میکند با فشار به آن بازی را شروع کند. تریسی فکر میکند که دو هفته دیگر آرنولد اعدام میشود و در این زمان باقیمانده او
چیزی برای از دستدادن ندارد. پس میشود به راحتی کشفش کرد. اما در هر بازی که شروع میکنی هم چیزی به دست آورده و هم چیزی از دست میدهی. یعنی هم کشف میکنی و هم کشف میشوی. آرنولد خیلی خونسرد است. یا حداقل ما چنین تصور میکنیم. در مقابل شخصیت تریسی است که به نظر میرسد که ماسک خونسردانهای زده است. از ابتدای نمایش این ماسک روی صورت تریسی هست. شاید به دلیل همان موقعیت کشف کردنی که به آن اشاره کردی. اما پشت این ظاهر خونسرد کسی قرار دارد که کاملا با او متفاوت است. در نیمه نمایش جایی که دارد بازی میخورد این ماسک کنار میرود. تریسی چیزی را پنهان نمیکند. شاید ترس نهفتهای از این دارد که با یک قاتل مصاحبه میکند. بعد هم زنی است که در ظاهر و لباسش تضادهایی را رعایت میکند و به نظرم خانم قلمفرسایی این تضاد را به خوبی نشان دادند. اینکه او سعی میکند زنانگیاش را برای آرنولد رو نکند. سعی میکند بخش مردانه و منطقیاش را فعالتر کند. شاید چیزی که به عنوان نقاب حس کردی بخش زنانه اوست که پنهان کرده است. همان بخشی که با آن لباس شومیزی که زیر کتش به تن دارد سعی کردیم رعایت کنیم. میخواستیم بگوییم زنانگی
پنهان شده تا بتواند به راحتی با آرنولد کرامبرگ ارتباط برقرار کند. چند بار هم تکرار میکند که اگر میدانستید من زن هستم باز با من قرار مصاحبه میگذاشتید؟ چون آرنولد به اسم تریسی اشاره میکند، فکر کرده است که او مرد است. در لحظه نخست ورودش متوجه میشود او یک زن است. وجه پنهانش زنانگی او است. اما تریسی شخصیت بسیار محکمی دارد و بسیار قوی ظاهر میشود و سعی میکند تا جایی که میتواند وارد بخشهای انسانی شخصیت آرنولد شود. نمیخواهد قدم به بازی او بگذارد. در مجموع با نقاب، خیلی موافق نیستم. بیشتر با این وجهه موافقم که سعی میکند در محیط زندان و با شغلی که دارد و در مواجهه با یک قاتل و حساسیتی که به زنها دارد، زن بودنش را پنهان کند. اما آنقدر به خودش مطمئن هست که سعی میکند قدرتمند عمل کند. در این فرآیند هم بازی میدهد و هم بازی میخورد. در نمایشهای قبلی مثل تن تن و کمی تاب بخوریم با نمایشی روبهرو بودیم که پرسناژهای زیادی داشتند. اما باغبان مرگ دو کاراکتر بیشتر ندارد. بازیگر نقش مقابل هم آتیلا پسیانی است که در بازیگری جزو بازیگران صاحب سبک تئاتر، تلویزیون و سینماست. رسیدن به نقش در چنین صحنهای به نظر
یک چالش بزرگ بوده است. همه نقشهایی که یک بازیگر بازی میکند یک چالش بزرگ است فرقی نمیکند یک گروه 20نفره مثل تن تن باشد یا یک گروه بازیگران دونفره. چیزی که تفاوت ایجاد میکند میزان زمانبندی در بازی و جنس تمرکز است. بهطوریکه مثلا در تن تن میلو باید آماده میبود تا در زمانبندیهای دو و سه دقیقهای ارتباطش را که مقطع مقطع بود با تماشاچیهایش برقرار کند اما تریسی باید 60 دقیقه مدام در مقابل آرنولد کرامبرگ که آتیلا پسیانی بازیاش میکند ایدهپردازی کند. چرا ایدهپردازی؟ به این دلیل که بازیگری چون آتیلا دایما در حال کشف جدیدی است و تو باید پا به پایش ایده داشته باشی و این لذت این تجربه در این زمانبندی است و تمرکز متفاوتی نیاز دارد. خیلی از کسانی که در زمینه بازیگری فعالیت میکنند معتقدند که بازی در تئاتر سختتر از بازی در سینما یا جلوی دوربین تلویزیون است. با توجه به اینکه خود شما بازیهای متفاوتی را در هر سه مدیوم داشتید، این نظر را قبول دارید یا خیر؟ من به این نظر قایل نیستم. بازیگری در ذات بازیگری است. مدیومش متفاوت است. شما در تئاتر فول شات میبینید. در سینما شات بسته میشود و
در تلویزیون مدیوم شات میبینید. اما در هر سه مدیوم بازیگری بازیگری است و هیچ فرقی نمیکند. اما در تئاتر به دلیل تمرینات متمادی که انجام میدهیم و بحثها و گفتوگوهایی که حولوحوش این تمرینها صورت میگیرد کمی برای بازیگر بیشتر جای پختهشدن دارد. من اصطلاح خودم را در این مورد دارم که بازیگر در تئاتر پیچ و مهرهاش سفت میشود. همیشه دوست داشتم یک فضایی در اختیار بازیگران باشد که مثل هر کارمندی که صبح سر کارش میآید، به آن سالن بیاید و تحقیقاتش را در آن فضا انجام دهد. بازیگران باید تمرینات روزانه داشته باشند. اینکه فکر میکنیم سالی یک یا دو کار کنیم و بعد باشد تا کار بعدی باعث میشود بدن و بیان و فیزیک لخت و کند بشود. در کار بعدی باید تمرینات را دوچندان کرد تا بتوانیم آماده باشیم. برای من تئاتر یک جور پختهشدن است. یک جور تمرین برای این است که چفت و بستها را سفت کنم. اما در ذات بازیگری بازیگری است. اما در تئاتر شما با تماشاگر رو در رو هستید. خیلی وقتها بازیگران تئاتر میگویند که این تماشاگر که در سالن است انرژی منفی یا مثبت روی بازی ما میگذارد. گاهی شبها تماشاگر تئاتر است که بازیگر را پیش
میبرد. اینهایی که میگویی درست است. هر مدیومی ویژگیهای خودش را دارد. درست است نفس به نفسبودن و زندهبودن تئاتر با هر مدیوم دیگری متفاوت است. و این تماشاچی که میگویی غیرقابل انکار است؛ به همین دلیل گفتم ایدهپردازی لحظه به لحظه در اجرا وجود دارد. باغبان مرگ با اکران فیلم «هیس! دخترها فریاد نمیزنند» همزمان شده است. فیلمی که به لحاظ بازیگری در جشنواره امسال چشمگیر بود. خود من به عنوان یک تماشاچی تا چند روز درگیر نقش شیرین بودم که نقشش را بازی میکردی. این همزمانی شاید باعث شده تا بین این دو نقش قضاوتی صورت بگیرد. مثلا اینکه طناز طباطبایی در سینما و در فیلم هیس بهتر و قویتر از نقش تریسی بازی کرده است. یا این موضوع که بازی تو در سینما بهتر از بازی در تئاتر است. به هر حال نقشهای تاثیرگذار در سینما همیشه این بار را روی دوش بازیگر میگذارند که تا مدتها بعد از بازی با آن مقایسه میشوند. من در هر سه مدیوم وقتی نقش تازهای را بازی میکنم، ناخودآگاه با نقشی که تاثیر بیشتری روی مخاطب گذاشته؛ مقایسه میشوم. این دلیل بر عدم موفقیت یا موفقیت من در نقشهای بعدیام نیست. این تاثیری است
که تماشاگر بیشتر از آن نقش گرفته است. زمانی که من مرهم را بازی کردم، تاثیری که تماشاگر از نقش گرفته بود؛ باعث شده بود که نقشهای بعدیام را با مرهم مقایسه کنند. الان هم همینطور است. بهخصوص فیلم هیس! دخترها... به این دلیل که اولین بار در سینمای ما بود که چنین نقشی بازی میشد و برای خود من هم حضور در این نقش یک جور ریسک بود. خدا را شکر که تاثیری که گذاشته تاثیر مثبتی روی تماشاگر بوده است. قضاوت و مقایسه به تاثیر بازمیگردد. به اینکه در این نقش بهتر یا موفقتر ظاهر شدم و در آن نقش ناموفقتر بودم، معتقد نیستم. بحث مقایسه به نظرم اینجا اشتباه است. هر کاری را باید در مقایسه خودش دید. سینما مدیومی است که به شما نزدیک میشود و حق انتخاب نداری. مجبوری آن قاب و شاتی که کارگردان برایت انتخاب کرده را ببینی. بازی که سینما میطلبد با بازی که تئاتر میطلبد در تفاوت مدیوم فرق میکند. من با شیرین در هیس احساس همذاتپنداری و نزدیکی میکردم. حسی کهممکن است خیلی از زنهای ایرانی با آن داشته باشند. قبل از دیدن فیلم هیچ بک گراندی از فیلم نداشتم. اما دیدن آن سکانسی که ماجرا مشخص شد حس کردم که من میتوانستم جای شیرین
باشم. بازی در این نقش جسارت زیادی میخواست. البته این را در سینمای ایران میگویم. چون در سینمای جهان بازی در چنین نقشی معمول هست و تابوهایی که ما داریم را ندارد. بله. این چیزی است که چون همه ما در یک جامعه واحد زندگی میکنیم طبیعی است که همدیگر را درک میکنیم. من کاملا با این نقش غریزی رفتار کردم و تنها باری بود که با یک نقش کاملا غریزی برخورد کردم و این غریزه زنبودن به کمک آمد که تماشاچی و بهخصوص زنها فیلم را بیشتر دوست داشته باشند. در یکی از مصاحبههای قبلی خواندم که بعد از مرهم دچار افسردگی شدی و فکر میکردم نقش شیرین تاثیری داشته است؟ من حتی وقتی فیلمنامه هیس را خواندم وارد خیابان میشدم از مردها بدم میآمد. نه به خاطر اینکه مردها بد هستند. در این داستان مردان خوبی هم تصویر شدهاند. پدر، بازپرس و امیرعلی. اما فیلمنامه آنقدر تاثیرگذار بود و فشار و بار نقش زیاد بود که این تصور را به وجود میآورد. من یک خودزنی هم دارم. آنجایی که دوست دارم نقشهایی را بازی کنم که عرقم را در بیاورد و من را درگیر کند. از زمانی که فیلمنامه را خواندم درگیر این نقش شدم. فشارهایی در طول فیلمبرداری
روی من بود. گاهی وقتها میشد که یک روز کامل حرف نمیزدم. اما من شیوهام در برخی از نقشها اینگونه است که یک اتفاق در درونم پیشرفت بکند و بزرگ بشود تا بتوانم آن را بازی کنم. این افسردگی مشکل و شیوه رفتار من در اینگونه کارهاست. در نهایت وقتی از آن نقش جدا میشوم دورهای که فاصله بین زندگی شخصی و زندگی کاریم هست را باید سپری کنم تا به روال عادی زندگی برگردم. به عنوان بازیگر چون میفهمم که افسردگی از کدام نقطه دارد نشات میگیرد و جنس افسردگی را میشناسم و میدانم تاثیر نقش است آرام آرام آن را رفع میکنم. سر مرهم هم من و هم آقای داوودنژاد شرایط سختی را گذراندیم. اما من خودم عاشق نقشهای سختی هستم که در ایفای آن، اتفاقات درونی پیچیده بیفتد. برای همین هم اینقدر نقشهای متفاوتی بازی میکنی؟ بله. قبل از اینکه بازیگر بشوم رزومه کار بازیگران را دنبال میکردم وقتی میدیدم بازیشان تکراری شده و به اصطلاح دست بازیگر را میخواندم خسته میشدم. من از اینکه دستم را تماشاگر بخواند فرار میکنم. تلاش میکنم که تماشاگر وقتی اسم طناز طباطبایی میآید دچار سورپرایز شود. چه زمانی که میلو سگ تن تن را بازی میکنم.
چه زمانی که درس را بازی میکنم چه زمانی که مرهم را بازی کردم و الان هم تریسی در باغبان مرگ. این سورپرایزکردن تماشاچی دایما در هر کار برایم جذاب است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.