|

درباره فيلم «هيس، دخترها فرياد نمي‌زنند»

من قرباني اين جامعه‌ام

سحر عصرآزاد

محور اصلي فيلم «هيس، دخترها فرياد نمي‌زنند» همچون ديگر آثار «پوران درخشنده» آدم‌هاي تنها و آسيب‌پذير است که اين‌بار قرباني‌بودن آنها به خصوص در برابر جامعه و قانون بيش از پيش خودنمايي مي‌کند. دهمين فيلم کارگرداني که چهارمين دهه فعاليت خود را در عرصه سينما پشت سر مي‌گذارد، به يک زخم ديرينه در قشر زنان مي‌پردازد. زخمي که با نگاه موشکافانه؛ نه‌لزوما جانبدارانه او کالبدشکافي شده است. زخمي به نام تجاوز که در گردباد تعابير غلط از (آبروداري) گم شده و همچون خوره روح زنان قرباني را از درون مي‌جود. فيلمنامه «هيس، دخترها فرياد نمي‌زنند» که حاصل همکاري درخشنده با ميترا بهرامي است، با يک بحران آغاز مي‌شود. بحران زندگي شيرين که در شب عروسي خود سرايدار آپارتمان را به قتل رسانده ولي حاضر نيست هيچ حرفي در اين‌باره بزند. فيلم در سطح همين علامت سوال باقي نمي‌ماند بلکه با پيگيري چرايي عملي که از اين دختر سر زده، به تدريج نوک پيکان اتهام متوجه قوانين جاري در جامعه و باورهاي غلطي مي‌شود که بر عادي‌ترين روابط و مناسبات اجتماعي ما حاکم است و سرنوشتي ناخوشايند را براي شيرين به نمايندگي از همه زنانِ خاموشِ قرباني تجاوز رقم مي‌زند. در واقع فيلم را بايد نقطه تلاقي قوانين نادرست قضايي و باورهاي غلط جامعه دانست که در گرداب اين نقطه تلاقي، شيرين دست‌و‌پا مي‌زند. دختري که قرباني تعبير غلط جامعه از (آبروداري) و (ترس از آبرو) شده و به لطف نقص‌هايي که در قوانين قضايي وجود دارد، حذف مي‌شود تا به جاي يافتن پاسخ درست براي سوال‌هاي متعددي که در اين مسير وجود دارد، به نوعي صورت مساله پاک شود. همان‌طور که اشاره شد ساختار روايي قصه در «هيس، دخترها فرياد نمي‌زنند» به‌گونه‌اي است که با ترسيم بحران اوليه و کنجکاوي که به‌واسطه موقعيت دراماتيک قهرمان ايجاد شده، به تدريج قصه شاخ و برگ پيدا کرده و در عين حرکت طولي که پيگيري پرونده شيرين تا صدور حکم دادگاه است، در جهت عرضي هم بسط پيدا مي‌کند که اين عريض‌شدن به واسطه ارايه اطلاعاتي از گذشته تا حال است؛ حتي ترسيم اتفاق‌هاي شب عروسي و چگونگي قرارگرفتن شيرين در مرکز بحران و دست‌زدن به قتل سرايدار. اين شکل روايت، امکاني در اختيار نويسنده و فيلمساز قرارداده تا با تکيه بر نقاط اوج گذشته در قالب فلاش‌بک بتواند نقاط خالي قصه زمان حال را پر کند و در عين حال به موازات پيشرفت يک پرونده قضايي، مخاطب را تا جاي ممکن با روند قانوني کار همراه کند. با چنين ترفندي است که وقتي بخشي طولاني به دادگاه و مواجهه شيرين و وکيلش با صدور حکم و قاضي پرونده و... اختصاص پيدا مي‌کند، مخاطب اين لحظات را به مثابه لحظه‌هاي مرده براي توضيح روند قانوني واقعي تلقي نمي‌کند بلکه به شکل حسي با آن همراه مي‌شود. ويژگي ديگري که کمک کرده اين مسير طولي به شکل حسي دراماتيزه شود، نوع نگاه نويسنده و فيلمساز به شخصيت‌هاي فرعي و مکمل است که آنها را به‌خوبي از هم متمايز مي‌کند و اين نکته حتي در مورد کاراکترهايي که فقط در يک صحنه حضور دارند صدق مي‌کند. نگاه شخصيت‌پردازانه به آدم‌هاي قانون از قاضي و مامور تجسس تا رييس زندان و... و البته انتخاب بازيگران حرفه‌اي حتي براي حضور تک سکانسي آنها، باعث شده تصوير کليشه شده از اين آدم‌هاي واقعي درهم شکسته شود و لايه دروني‌تري از آنها در معرض ديد مخاطب قرار گيرد. مثل قاضي که به خاطر داشتن يک فرزند دختر به شکل حسي درگير پرونده شيرين مي‌شود و خودش را نه‌فقط مسوول بلکه يک پدر مي‌داند. به همين دليل است که حاضر مي‌شود با خانم وکيل به خانه دخترکي که قرباني سرايدار مقتول بوده برود تا بلکه با اعتراف دخترک بتواند پدر او را راضي به شکايت از مقتول کند و شيرين را نجات دهد. يا رييس زندان که حاضر مي‌شود تا صبح در انتظار تلفن خانم وکيل بيدار بنشيند تا بلکه گشايشي حاصل شود و طناب ‌دار بر گردن شيرين بوسه نزند. البته باورپذيري مسيري که پرونده دراماتيزه شده شيرين در طول فيلم طي مي‌کند به يک عامل ديگر هم بستگي دارد که حضور شخصيت خانم وکيل در اين پرونده است. زني که با تسلط بر جزييات و کليات قانون نگاه همه آدم‌هاي مرتبط با پرونده و البته مخاطبان فيلم را به نقاط خالي قانون و نقصي که در نوع نگاه آدم‌ها نسبت به شيرين و قربانيان اينچنيني وجود دارد جلب مي‌کند. نگاه‌هايي مثل نگاه همان پدري که حاضر نمي‌شود بابت سوءاستفاده سرايدار مقتول از دخترش، شکايت کند درحالي‌که مي‌داند با اينکار مي‌تواند هم شيرين را - که باعث رهايي دخترش از دست سرايدار شده - از طناب دار نجات دهد هم تعبير غلط از تابوي (آبروداري) را بشکند. چه‌بسا به دليل همين ناگزيري ناشي از فشار باورهاي به‌غلط تعبير شده است که فيلمساز ترجيح داده در بخش پاياني فيلم که به شکلي اجتناب‌ناپذير گام‌هاي لرزان شيرين را به سوي چوبه‌دار ثبت مي‌کند، به جاي ساکن‌ماندن و آماده‌شدن براي مرگ تلخ او، يک پيچ و قصه فرعي وارد کار کند که پيداشدن برادر معتاد سرايدار مقتول را دنبال مي‌کند تا به اين طريق تلخي سرانجام محتوم شيرين با کورسويي از اميد، اندکي تعديل شود. اما تاثيرگذارترين تصوير، همان تصوير پاياني از چهره رنگ‌پريده و مات‌زده شيرين است که دو زن نگهبان زندان از دو طرف دست‌هايش را گرفته‌اند و او را براي اجراي حکم مي‌برند. شيرين در اين موقعيت دست به کنشي نمادين به وسعت تاريخ مي‌زند؛ فريادي مي‌کشد که صدايش نه با امواج صوتي بلکه با درد از گذشته تا آينده ثبت مي‌شود. شيرين فريادي سر مي‌دهد که صداي کل کشيدني مصيبت‌وار اين فرياد را پوشش مي‌دهد. او به سوي سرنوشت خود مي‌رود چون يک قرباني است و جامعه بايد اين تاوان را بدهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.