|

مهد تربیت

احمد مسجدجامعی

مسجدجامع محل شکل‌گیری مهم‌ترین تحولات تاریخی دوران پایتختی تهران است و در آن می‌توان سرنخ بسیاری از جنبش‌های اجتماعی را جست‌و‌جو کرد؛ از ماجرای قتل گریبایدوف سفیر سرکش روسیه تزاری در ایران تا جنبش تنباکو و از انقلاب مشروطیت تا نهضت ملی و بالاخره انقلاب اسلامی. خوب به یاد دارم که در طول سال‌های مبارزه، مسجدجامع یکی از تاثیرگذارترین کانون‌های انقلاب بود. بازار مسجدجامع نیز عمدتا (به تعبیر امروزی‌ها) محل عرضه کالاهای فرهنگی بود و کاغذ، دفتر، کتاب، قلم و لوازم‌التحریر از اقلام معمول در این بازار است. کوچه مسجدجامع نیز همواره تحت‌تاثیر این شرایط بوده؛ کوچه‌ای بسیار قدیمی که حلقه مسکونی پیرامونی مسجد را تکمیل می‌کرده و در کنار بافت تجاری و کسب‌وکار و ارگ سلطنتی ‌به تهران قدیم شکل می‌داده است. امروزه نیز مشاغل معمول و پراکنده در این کوچه عمدتا حول محور کاغذ و چاپخانه و خدمات نشر شکل گرفته‌اند. تنها پاساژ کوچه، یک ساختمان سیمانی دوطبقه بود که درست روبه‌روی منزل ما و در تقاطع کوچه مسجدجامع و بن‌بست ثقفی قرار داشت و تمام مغازه‌های آن در کار دفترچه‌سازی بودند. خیلی از صاحبان و شاگردان این مغازه‌ها و کارگاه‌ها در نهضت ملی و جنبش خرداد 42 فعال بودند. یک‌بار هم آقای سیدکاظم بجنوردی در همان اطراف در کمین ساواک افتاد. او در چنین شرایطی مرحوم آقای سعید را دید و با ایشان همراه شد و با ورود به خانه مسکونی‌شان که در همان کوچه بن‌بست و روبه‌روی کوچه پاساژ بود، اطلاعیه همراه خودش را از بین برد و از مهلکه آن روز نجات یافت. در انتهای کوچه ثقفی منزل آقا سیدمحمدرضا اصفهانی که فرزندان ایشان را در مدرسه با نام متقی صدا می‌زدند، قرار داشت. ایشان از طرفی از نوادگان آقا سیدابوالحسن اصفهانی و همچنین دایی آقای موسوی‌بجنوردی بودند. مادربزرگم که زنی آراسته و کتابخوان بود و هر جا که می‌رفت پیش از هر چیزی بقچه کتاب‌هایش را می‌فرستاد، می‌گفت این پاساژ پیش‌ترها منزل امام‌الاجنه بوده است اما ما هیچ‌وقت درباره این نام از او سوال نکردیم و او هم توضیحی نداد. فکر می‌کنم پرداختن به جن و غیبگویی‌های معمول و کرامت‌بافی‌های امروز در آن سال‌ها و در آن محیط هیچ اهمیتی نداشت. از جمله همسایگان ارجمند ما در کوچه مسجدجامع مرحوم شیخ‌محمدعلی شاه‌آبادی بود؛ عالمی بزرگوار که درجه علمی‌اش زبانزد بود. امام‌خمینی(ره) که سال‌های سال در مسجدجامع به تلمذ پرداخته بودند، خود از شاگردان درس حکمت مرحوم شاه‌آبادی بودند که در همین مسجد به اقامه نماز جماعت می‌پرداخت. پس از او تا چند سال فرزندش مرحوم شیخ‌محمد شاه‌آبادی به جای پدر این کار را ادامه داد. او نیز از ساکنان کوچه مسجدجامع بود. از دیگر ساکنان محله پدری من، مرحوم سیدابوالحسن رفیعی‌قزوینی بودند که شاگردان بسیاری در حوزه‌های قدیم و جدید داشته‌اند. شاگردان گرانقدری چون شیخ‌حسن حسن‌زاده‌آملی، سیدجلال‌الدین آشتیانی، شیخ‌محمدرضا ربانی‌تربتی و مرحوم پدرم شیخ‌مصطفی مسجدجامعی و استادان محترم آقایان مهدی محقق، سیدحسین نصر، داریوش شایگان و ابراهیم دینانی و... از دیگر شاگردان ایشان در قزوین که کمتر نامش در این‌باره ذکر می‌شود مرحوم ابراهیم میرفخرایی همراه و همسنگر سردار جنگل بود. از فقهای بزرگ معاصر یا به عبارتی بزرگ‌ترین فقیه معاصر تهران، مرحوم سیداحمد خوانساری صاحب کتاب ارزشمند جامع‌المدارک نیز در همین کوچه زندگی می‌کردند. از شاگردان ایشان شیخ‌حسن علی‌منتظری و شیخ‌مهدی حائری‌یزدی و امام‌موسی‌صدر در قم و شیخ‌محمدتقی شریعتمداری و شیخ‌حسن ثقفی‌تهرانی و عمویم مرحوم شیخ‌مسیح مسجدجامعی از روحانیون تهران بوده‌اند. آنچه در آن سال‌ها درباره ایشان نقل می‌شد چنین بود: روزی مرحوم سیداحمد خوانساری و شیخ‌محمدتقی آملی که هردو از بزرگان دین بودند همزمان از مجلس خارج می‌شدند و به‌رسم معمول برای بیرون‌رفتن به یکدیگر تعارف می‌کردند. با هدفی سیداحمد خوانساری پیش‌تر می‌رود اما هنگام خروج کفش‌های شیخ‌محمدتقی آملی را در آستانه جفت می‌کند، مرحوم آملی از این رفتار بزرگوارانه شرمنده می‌شود و تلاش می‌کند تا بر دستان مرحوم خوانساری بوسه زند و بالاخره موفق به این کار می‌شود. آنگاه مرحوم خوانساری به جمع همراهان می‌گوید: دستی که شرف جفت‌کردن کفش‌های شما را داشت درخور بوسیدن است. این قبیل موارد هرچند تردیدی در درستی آنها نبود و کسان بسیاری شاهدش بودند اما این بزرگان اجازه بزرگنمایی این کارها را نمی‌دادند تا چه رسد به کرامات عجیب‌وغریبی که این روزها بسیاری از آثار را پر کرده است و بعضا شاید متولیان این کمالات خود به آن دامن می‌زنند. مردمانی از این قبیل مثل بقیه مردم کاملا طبیعی و عادی زندگی می‌کردند و وظایفی که برای خود می‌شناختند، بیان حلال‌وحرام و عمل به آن بود و در این کار چندان تندروی نمی‌کردند که موجب بیزاری از آیین شوند.
ادامه دارد...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.