|

چند كلمه به‌احترام زهرایی

حسین فراستخواه

می‌گفت: «كتاب امر قدسی است...» و خیلی به این حرف اعتقاد داشت. یك‌بار كه اتفاقی، به یكی از كتابفروشی‌های میدان انقلاب رفته بود می‌بیند یك‌نفر روی كتاب‌ها نشسته و خستگی درمی‌كند. از دیدن این منظره آزاردهنده چنان برآشفته می‌شود كه تا مدت‌ها از فرستادن كتاب‌هایش برای آن كتابفروشی طفره می‌رود. به كتاب‌هایش چنان می‌پرداخت كه گویی مینیاتوری خلق می‌كند؛ از آن مینیاتورهای پر از ریزه‌كاری‌ها و هنرمندی‌های استادانه در شاهنامه تهماسبی؛ از همان‌ها كه یك صفحه‌اش 12میلیون‌دلار، یا كه حتی بیشتر، فروخته می‌شود. می‌گفت: «كتاب را عزیز كنی، كتاب هم تو را عزیز می‌كند.» برای همین، نیش‌وكنایه‌ها دلسردش نمی‌كرد. كارش را انجام می‌داد و بعد نتیجه را به معرض انظار می‌افكند. حاصل كار همواره شگفت‌آفرین بود، در كمالی غریب و فرید. می‌توان گفت خودش تنها مدافع سرسخت و وفادار كار و شیوه‌اش بود، با حمیت و غیرتی حیرت‌انگیز. بقیه معمولا فقط بعد از انتشار كتاب، زبان به تحسین و آفرین‌ می‌گشادند. حالش از شلخته‌كاری در تولید كتاب گرفته می‌شد. واقعا غصه می‌خورد، نه اینكه ادا باشد، نه، واقعا دلش برای كتاب‌هایی كه با بی‌دقتی و بی‌سلیقگی منتشر می‌شدند می‌سوخت، می‌گفت: «اوقاتم پاك تلخ شد.» كتاب كه زیر دستش می‌رفت، دیگر معلوم نبود كی درمی‌آید، ولی تردیدی نبود كه چیز فوق‌العاده‌ای خواهد شد. می‌گفت: «مدتی زمان می‌برد كه بیگانگی‌ات با كتاب از بین برود و بعد شروع كنی به انس‌گرفتن با آن.» پس مدتی با متن خلوت می‌كرد. وقتی كلید كار را می‌زد، از همان آغاز حاصل را در ذهنش مجسم می‌کرد. گاهی خیره می‌شد (و چقدر به این عمل «خیره‌شدن» تاكید می‌كرد)، طرح اولیه‌ای از كتاب در عالم خیال نقش می‌زد و با هیجان غریبی دست به كار می‌شد. می‌گفت: «آرزوهای آدم سقف ندارد، همان‌طور كه آسمان سقف ندارد» و خیال را به آن‌سوی ابرها پرواز می‌داد. دلگیر بود از اینكه اغلب مولفان و مترجمان، شأن ناشر را به‌جا نمی‌آورند و با كارش نشان می‌داد كه ناشر پاكیزه‌كار و دقیق تا چه اندازه می‌تواند در موفقیت یك كتاب موثر باشد. بعضی كتاب‌ها را، به قول خودش، «زنده» می‌كرد؛ كتاب‌های خوبی كه پیش‌تر توسط ناشری دیگر چاپ شده بودند ولی آنطور كه درخور بود، دیده نمی‌شدند و فروش نمی‌رفتند. احیای این دست كتاب‌ها شاید از هیجان‌انگیزترین مقاطع كارش بود. بی‌پروا در معماری كتاب مداخله می‌كرد، به‌دست ویراستاران چیره‌دست می‌سپرد، از صاحبنظران باریك‌بین می‌خواست كتاب را بخوانند و حتی شده یك ایراد كوچك پیدا كنند. می‌گفت: «كتاب كه با غلط و ایراد چاپ شود، خستگی روی تن آدم می‌ماند.» 50سال ناشر بود. می‌دانست چه می‌كند. كتاب كه درمی‌آمد، به‌سرعت فروش می‌رفت، بی‌آنكه «بازاری» باشد، بدون ذره‌ای ابتذال. كتاب فاخر بود. عزیز شده بود، پس عزیزش می‌كرد. به چاپ‌های چندم می‌رسید. یعنی چه؟ یعنی دیده می‌شد، خوانده می‌شد... با یك حساب سرانگشتی نشان می‌داد كه فروش چاپ‌های اول كتاب‌هایش عینا متضمن ضرر و زیان است، اما فایده این هزینه‌ها را در این می‌دانست كه كتاب را ماندگار و موثق می‌كند. آدم خوش‌ذایقه‌ای بود. نیچه می‌گفت: «دنیا محتاج آدم‌هایی با ذایقه‌های عالی ا‌ست.» زهرایی شاید یكی از همین آدم‌ها بود. می‌گفت: «من كلی كار دارم، وقت مردن ندارم!»، ولی افسوس! (آیا این یك واژه به‌تنهایی نشان می‌دهد كه مرگ او برای ما چقدر قرین حسرت و دریغ است؟) افسوس! یك روز، یك روز خیلی معمولی، یك روز یكشنبه، یك‌روز قبل از 28 مرداد، وقتی مطابق معمول داشت در دفتركارش با واژه‌ها، فونت‌ها، رنگ‌ها، اندازه‌ها و فاصله‌ها سروكله می‌زد، مرگ بدون هماهنگی قبلی و با بی‌مبالاتی تمام، وقتش را گرفت. الله‌اكبر! ای‌كاش كلكی در كارتان بود آقای زهرایی...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.