رویدادگی، افکارعمومی و رفتار انتخاباتی
هادی خانیكی
پژوهش «دکتر سربرنی» با عنوان «انقلاب بزرگ و رسانههای کوچک» كه سالها پیش درمورد «انقلاب و رسانهها» صورت گرفت، هنوز هم پس از سالها، یكی از تحقیقات و پژوهشهای مهم در حوزه ارتباطات و رسانه است. در آن تحقیق مطرح میشود که چرا در مقطع پیروزی انقلاب ایران، رادیو و تلویزیون ملی ایران، بهعنوان یکی از پنج رادیو-تلویزیون مهم کشورهای درحالتوسعه به لحاظ فنی قادر به نقشآفرینی در پدیده بزرگ انقلاب نشد و در برابر آن نوارهای کاستی که پیامهای امام (ره) را مبادله میکردند و ارتباطات سنتی و ارتباطات غیررسمی توانستند بهعنوان «رسانههای کوچک» بر «رسانههای بزرگ» غلبه پیدا کنند. با ایده گرفتن از این تحقیق انجامشده، الگوی تحقیقیای برای نسبت «رسانه و انقلاب» در سال 1376 مطرح كردم با عنوان «تحول بزرگ و رسانه کوچک». تلویزیون در آنزمان بهدلیل محدودیتها و سمتوسوی سیاسیای که گرفته بود، به اثرگذاری در رخداد «دوم خرداد» نینجامید و دو روزنامه کمتیراژ-نسبت به روزنامههای دیگر- «سلام» و «عصر ما» توانستند تاثیرگذار باشند و پیام تحول در انتخابات را منعكس کنند. برای تغییرات بزرگ اجتماعی از این دست، به باور من باید سه
پدیده مورد مطالعه قرار گیرد، یکی «جامعه» بهعنوان سطح کلان تحلیل، دوم «افکارعمومی» بهعنوان سطح میانی تحلیل و سوم «انتخابات» بهعنوان سطح خرد تحلیل که منجر به یک تحول معنادار میشود. تعبیر «رویدادگی» یا نظریه کاتاستروف به تعبیر دكتر محسن رنانی برای تحلیل انتخابات اخیر، كاربرد بنای نظری مناسبی برای مطالعه این سه پدیده است. در این نظریه، جامعه بهعنوان یک سیستم زنده و پویا در نظر گرفته میشود، ولی زمانی که این سیستم در شرایط عدماطمینان یا نگرانی نسبت به آینده قرار میگیرد رفتاری از خود نشان میدهد که پیشبینیناپذیر است. وقتی که شرایط اجتماعی شرایط متضادی میشود، رفتار سیستم پیشبینیپذیری خود را از دست میدهد و دیگر نمیشود بر اساس الگوها و تجربههای پیشین، آن رفتار را تحلیل کرد. اگر این نظریه را مبنای شناخت جامعه قرار دهیم، متناسب با افزایش نگرانی از آینده، قدرت پیشبینی هم پایین میآید. کلیشهها و تجربهها همیشه جواب نمیدهند و باید با یک ذهنیت جدید به بررسی مسالهها پرداخت؛ ذهنهای ساختیافته و کلیشهای معمولا میتوانند به سوالهای ساختیافته و کلیشهای جواب بدهند، نه سوالهای جدید. جامعه ایران، جامعه
منزلتی است؛ گفتمان بر ستیزهای طبقاتی مقدم است؛ بیشتر از آنکه بخواهیم رای را طبقاتی تحلیل و آن را به طبقات فرودست، متوسط و فرادست محدود کنیم، مساله مسالهای منزلتی است؛ چیزی که در جامعه ایرانی تحتعنوان «بَرخوردن» به آن ارجاع میدهیم. میتوان گفت زمانی که اوضاع نابسامان ایران ثمره رایدادن جامعه فرودستان دانسته شد، به این گروه برخورد و آنها در یک واکنش منزلتی و رویکرد هویتی بهسمتی حرکت کردند که نشان دهند چنین انتخابی را ندارند. افکارعمومی در ایران، پدیدهای است که به دشواری میتوان آن را شناخت؛ برای اینکه افکارعمومی در سطوح آشکار جامعه شکل نمیگیرد و در سطحهای پنهان و غیررسمی بیشتر میتوان آن را مشاهده کرد؛ دلیل آنهم ضعیفبودن نهادهای مدنی و شبکههای اجتماعی یا کجکارکردی و ناکارکردی آنهاست. در کشورهای توسعهیافته انتخابات با شگفتی روبهرو نمیشود، به دلیل آنکه افکارعمومی خود را بروز داده، نشان میدهند و قابل شناخت هستند. بخش غیررسمی جامعه ما مهمتر از بخش رسمی آن است، در بخش غیررسمی به گفته «باختین» کارناوالها حرفهای جدیتری از بخشهای رسمی میزنند. عدم شناخت افکارعمومی مشکلی است که در جامعه ما
وجود دارد؛ در یکی از تحقیقات مرحوم «دكتر تهرانیان» که مربوط به نقد رسانهها میشود، نتیجه نهایی نشان میدهد که در افکارعمومی تنها به آن بخشی توجه میشود که در رسانههای خارجی انعکاس پیدا میکند، که این متاثر از فرهنگ ماست، اینکه دیگران از وضع ما باخبر شوند زشت است، اگر گرسنه هم باشیم پذیرایی از میهمان بهخوبی انجام میگیرد. همه اینها دلیلی برای رهاکردن شناخت افکارعمومی نمیشود. اینطور نیست که در ایران نظرسنجی درست انجام نمیگیرد، بلکه با نظرسنجیهای درست سعی بر تبلیغات سیاسی میشود؛ در نظرسنجی مرکز پژوهشهای صداوسیما در پنجشنبه 23خرداد، «دكتر حسن روحانی» 48/5 درصد از آرا را به خود اختصاص داده است. بیشترین بخشی که در افکارعمومی ناشناخته است و به رفتار انتخاباتی هم منتقد میشود، به آرای شناور یا خاموش برمیگردد، کسانی که نمیدانیم چه کار میخواهند بکنند. در آخرین گزارش موسسه «آیپز» در روز پنجشنبه، دو سناریو برای انتخابات ایران پیشبینی شده بود؛ یک سناریو انتخاباتی که در آن «دكتر حسن روحانی» و « دكتر محمدباقر قالیباف» البته با پیشتازبودن «روحانی»، انتخابات دومرحلهای میشد و سناریوی دیگر انتخابات
یکمرحلهای با پیروزی «دكتر روحانی»؛ این نظرسنجی دربرگیرنده 38/7درصد افرادی است که تصمیم گرفتهاند در انتخابات شرکت کنند، اما کاندیدای موردنظرشان را هنوز انتخاب نکرده بودند؛ این رای شناور در سهروز آخر انتخابات ظهور پیدا کرده است. مهمتر آن بود که در این نظرسنجی 11درصد حاضر نبودهاند که اسم نامزد خودشان را ذکر کنند، این نشان میدهد تا زمانی که به لایههای پنهان دست پیدا نکردهایم و قسمت بلاتصمیم جامعه را نشناختهایم، اساسا امکان شناخت افکارعمومی بسیار دشوار است. بنا بر نظریه رویدادگی، در شرایط «عدماطمینان» که در جامعه ما وجود داشت، نوعی «عقل معنایی» و «کلگرا» شكل میگیرد. این عقل معنایی به سمتی میرفت که ببیند چهکسی و چهجریانی به شهروندان اطمینان خواهد داد که شرایط آینده از وضع کنونی بدتر نخواهد شد. این یک عقل معنایی است، یک عقل ابزاری یا خرد نیست. اگر در بین کاندیداهایی که باهم رقابت جدیتری داشتند نگاه کنیم، متوجه میشویم که کمتر از همه شعارهای پررنگ اقتصادی «دكتر روحانی» دیده شد، درحالیکه براساس تمام نظرسنجیها مساله اول جامعه ایرانی معیشت و زندگی است. چرا فرودستان به کاندیدایی رای میدهند که
بیشتر از همه عقل معناییاش بهسمت نوعی ثبات و عقلانیت میرود، نه مشخصا اینکه میزان یارانه را چقدر در نظر میگیرد و چهمیزان شغل ایجاد میکند؛ به این معنا که دنبال نوعی کلگرایی میروند که مفهومی اجتماعی، فرهنگی و گفتمانی دارد و مقدم بر امر سیاسی و اقتصادی است. جامعه ما در شرایط عدماطمینان یک رفتار رویدادگی از خود نشان داد؛ سمتوسوی این رفتار بهطرف یک عقل معنایی کلگرا که دارای ثبات، عقلانیت، اعتدال و مدنیت است سوگیری دارد. عواملی در روزهای آخر رفتار انتخاباتی مردم ایران را شکل داد، یکی زمینه اجتماعی حاصل از نگرانیهایی نسبت به اقتصاد، سیاست و فرهنگ بود؛ جامعه ما جامعه نگرانی بود و جامعه نگران دنبال رفع نگرانی از خود است. دیگر اینکه در این رفعنگرانیکردن در بین پایینترین و بالاترین سطوح طبقاتی تفاوتی وجود نداشت؛ همانطور که رای «دكتر روحانی» در دورترین روستاها، مراکز استانها، خارج از کشور، قم و دیگر شهرها دارای تفاوت معناداری نیست. در این شرایط باید دید كه نقش رسانهها چگونه بود؟ رسانههایی که در انتخابات تاثیرگذار بودند، از جنس رسانههایی که در مراحل پیشین انتخابات عمل کردند، نبودند؛ صورتی ترکیبی
از رسانهها در این مقطع تاثیرگذار شدند، صورتی تركیبی كه بهدلیل سرعت تحولات انتخاباتی بهجای ستادهای تبلیغاتی عمل میكرد. در میانه این صورت تركیبی، برنامههای مناظره تلویزیونی قرار گرفت و مخاطبان فراوانی پیدا كرد. آنبخشی از نخبگان هم که حتی با صداوسیما فاصله داشتند، با ورود این سازمان از طریق مناظرهها، با نوعی دیالکتیک انتقادی در خلال مناظرهها روبهرو شدند. این پدیده در متن فرآیندی از گفتوگوهای انتقادی كه بین کنشگران سیاسی و مردم در طول یكسال گذشته بر سر چگونگی حضور در انتخابات شكل گرفته بود منجر به شكلگیری گروههای مرجع جدیدی شد؛ پیروز انتخابات از امکانات ستادی کمتری نسبتبه رقیبان خود برخوردار بود ولی در فضای گفتمانی مبتنی بر عقلانیت و گفتوگوهای کنشگران سیاسی دست بالا را داشت. همین فضای عقلانی بود كه بلا تصمیمها را بیشتر وارد صحنه کرد و دایره عدم تصمیمگیری را روزبهروز کمتر كرد. همین رویدادگی بود كه موجب شد حماسه سیاسی مردم و رای معنادار آنان شكل بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.