|

آن‌روی سکه مذاکراتِ «تلویزیونی» شده

علی شاکر

از شلوغ‌بازی‌های شبکه خبر صداوسیما که بگذریم، واقعا جریان رای اعتماد به وزرای پیشنهادی، فضایی بین مردم به‌وجود آورد که هیجان را از راهروهای مجلس و دولت به اتاق پذیرایی خانه‌ها و دل مادران خانه‌دار کشاند. مذاکراتی رسانه‌ای شده که حالا تصویر هم چاشنی‌اش شده و فقط رادیو آن را پخش نمی‌کند. اما این قدرت تصویر و تلویزیون در جامعه ایران از کجا می‌آید و آیا می‌توان به صرف پخش مستقیم به معنایی که نزد مخاطب شکل می‌گیرد اطمینان کرد و خوش بود؟ از اواخر دهه 50میلادی که به‌تدریج پخش برنامه‌های صبحگاهی و اخبار تلویزیون حالت زنده و مستقیم به خود گرفت تا امروز، همه می‌دانند که زنده بودن برنامه می‌تواند تاثیر پیام‌ها را بیشتر کند. اما از منظری مخاطب‌شناسانه نمی‌توان چندان هم به این امر اطمینان داشت. اگر نگاهی به تاریخ تاثیرگذاری رسانه‌های گروهی بیندازیم می‌بینیم که شروع آن به آزمایش واکسن می‌ماند. یعنی اوایل دهه 20میلادی که نظریه سوزن تزریقی مطرح می‌شود، می‌گوید هرچه رسانه‌ها بگویند مردم قبول می‌کنند. اما اواسط دهه 40 کم‌کم بدن جامعه پادزهر تولید کرد و این نگاه را برنتافت. پژوهشی به‌نام «انتخاب مردم» هم نشان داد که همه قدرت نزد رسانه‌ها نیست و گروه‌های مرجع اجتماعی می‌توانند موثرتر از رسانه‌ها عمل کنند. البته حنای این دو رویکرد تا زمانی رنگ داشت که تلویزیون همگانی نشده بود. تلویزیون که آمد نظریه‌هایی مثل «کاشت» گربنر یا «مارپیچ سکوت» نئومان راه میانه‌ای را پیش گرفتند که نه رسانه را قدرت مطلق می‌دید و نه بی‌قدرت مطلق بلکه برای آن شأنی قدرتمند قایلند. فارغ از این بحث‌های کلاسیک نظریه‌های ارتباطات، در کشورهایی با فرهنگ شفاهی، تصویر می‌تواند نقش بسیار موثرتری بازی کند؛ جوری که با کمی اغراق می‌توان گفت تلویزیون، قدرتمند مطلق عرصه شفاهی است. «برلو» یکی دیگر از نظریه‌پردازان حوزه ارتباطات می‌گوید: «معنا نزد مخاطب است»، پس نمی‌توان در بستری شفاهی از پخش زنده مجلس سرخوش بود. اینکه «حسن عابدینی» مدعی است برای نخستین‌بار در دنیا مذاکرات مجلس دارد به‌طور مستقیم پخش می‌شود، هم کمی عجیب است؛ چون ما چندین شبکه برای این منظور داریم؛ از طرف دیگر انحصار صداوسیما در پخش برنامه‌ها به او اجازه می‌دهد که ناگهان تصمیم بگیرد که شبکه خبری‌اش را چند روز تعطیل کند و به مذاکرات مجلس بپردازد. درباره نوع معناگشایی مخاطبان از این مذاکرات البته که باید پژوهش انجام شود، اما اینکه صداوسیما خود گوید و خود را یکتا بنامد، چندان پذیرفته نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.